Narkotyki syntetyczne i dopalacze — wpływ na organizm

Czym są narkotyki syntetyczne i dopalacze?

Narkotyki syntetyczne to substancje psychoaktywne wytwarzane chemicznie, które wpływają na mózg i układ nerwowy. Dopalacze to potoczna nazwa różnych produktów zawierających nowe lub zmienione substancje psychoaktywne. Mogą być sprzedawane jako proszki, tabletki, kryształy, susz, płyny, kapsułki albo mieszanki do palenia.

Największy problem polega na tym, że użytkownik często nie zna realnego składu. Substancja może być sprzedawana pod jedną nazwą, ale zawierać coś innego. Może mieć większą moc niż poprzednia partia. Może być zmieszana z innymi związkami. Może działać dłużej, mocniej albo zupełnie inaczej, niż osoba się spodziewa.

W leczeniu narkomanii ważne jest nie tylko to, jaką nazwę miała substancja, ale też jak wpłynęła na zachowanie, zdrowie, psychikę, rodzinę i codzienne funkcjonowanie. Przy narkotykach syntetycznych nazwa handlowa bywa mniej ważna niż objawy i konsekwencje.

Dlaczego dopalacze są nieprzewidywalne?

Dopalacze są nieprzewidywalne, bo ich skład może się zmieniać. Osoba może myśleć, że bierze „to samo co ostatnio”, a w rzeczywistości przyjmuje substancję o innej sile działania. Czasem produkt zawiera kilka związków naraz. Czasem jest zanieczyszczony. Czasem dawka jest nierówna.

To powoduje, że trudno przewidzieć:

• jak szybko substancja zacznie działać,
• jak długo będzie działać,
• czy pojawi się silny lęk,
• czy wystąpi pobudzenie,
• czy dojdzie do psychozy,
• czy serce zareaguje kołataniem,
• czy pojawią się drgawki,
• czy osoba straci kontakt z rzeczywistością,
• czy wystąpi zjazd,
• czy pojawi się przymus kolejnego użycia.

Dlatego przy dopalaczach niebezpieczne jest myślenie: „ostatnio nic się nie stało, więc teraz też będzie dobrze”. Kolejne użycie może przebiegać zupełnie inaczej.

Przykłady substancji syntetycznych

Do szerokiej grupy narkotyków syntetycznych i nowych substancji psychoaktywnych mogą należeć między innymi:

• syntetyczne katynony,
• syntetyczne kannabinoidy,
• pochodne amfetaminy,
• nowe opioidy syntetyczne,
• substancje psychodeliczne i halucynogenne,
• mieszanki kilku substancji,
• produkty sprzedawane pod nazwami handlowymi bez jasnego składu.

Syntetyczne katynony mogą działać pobudzająco i przypominać działanie amfetaminy, mefedronu lub MDMA, ale ich siła i profil ryzyka mogą być różne. Syntetyczne kannabinoidy bywają sprzedawane jako „zioło” albo „mieszanki”, ale nie są tym samym co marihuana. Mogą działać znacznie bardziej gwałtownie i nieprzewidywalnie.

Szerszy podział substancji omawia artykuł o tym, jakie są rodzaje narkotyków i ich działanie.

Dopalacze a „legalność”

W przeszłości dopalacze często były przedstawiane jako legalne zamienniki narkotyków. To wprowadzało w błąd. Legalność lub chwilowy brak kontroli prawnej nie oznacza bezpieczeństwa. Substancja może być nowa, słabo poznana i bardzo ryzykowna, nawet jeśli przez jakiś czas nie była jeszcze wpisana na listy kontrolowane.

W praktyce dla zdrowia najważniejsze nie jest to, jak ktoś nazwał produkt, ale co dzieje się po użyciu. Jeśli pojawia się lęk, pobudzenie, agresja, psychoza, utrata kontroli, zjazdy, bezsenność, konflikty i powroty do używania, trzeba potraktować sytuację poważnie.

Dopalacze mogą działać szybciej i mocniej, niż osoba się spodziewa

Jednym z częstych zagrożeń jest zbyt szybkie dobranie kolejnej dawki. Osoba może uznać, że substancja „nie działa”, a potem przyjąć więcej. Po czasie efekt może się skumulować. Przy innych substancjach problemem jest nagłe, bardzo silne działanie już po niewielkiej ilości.

Ryzyko rośnie, gdy osoba:

• bierze nieznaną substancję,
• bierze sama,
• miesza z alkoholem,
• miesza z lekami,
• używa po nieprzespanej nocy,
• jest odwodniona,
• ma problemy psychiczne,
• ma choroby serca,
• bierze kolejną dawkę, zanim oceni pierwszą reakcję,
• nie mówi innym, co przyjęła.

Przy substancjach syntetycznych bardzo trudno przewidzieć bezpieczną reakcję organizmu. Dlatego szczególnie ważne jest szybkie reagowanie na objawy alarmowe.

Dopalacze a uzależnienie

Dopalacze i narkotyki syntetyczne mogą prowadzić do uzależnienia. U części osób problem rozwija się szybko, szczególnie gdy substancja daje silne pobudzenie, euforię, odcięcie, poczucie pewności siebie albo ulgę od napięcia. Po użyciu może pojawić się zjazd, który zwiększa chęć ponownego użycia.

Ryzyko uzależnienia rośnie, gdy osoba:

• wraca do używania mimo szkód,
• używa po stresie, kłótni lub samotności,
• szuka tej samej substancji coraz częściej,
• traci kontrolę nad dawkami,
• bierze ciągami,
• ukrywa problem,
• zaniedbuje obowiązki,
• wydaje coraz więcej pieniędzy,
• doświadcza zjazdów i chce je przerwać kolejnym użyciem,
• obiecuje przerwę, ale wraca.

Jeśli taka sytuacja się powtarza, warto wrócić do podstaw opisanych w artykule jak przestać brać narkotyki.

Jak dopalacze wpływają na organizm?

Dopalacze mogą wpływać na wiele układów naraz: mózg, serce, układ nerwowy, sen, oddech, emocje, zachowanie, temperaturę ciała i kontakt z rzeczywistością. Ich działanie zależy od rodzaju substancji, dawki, domieszek, stanu zdrowia, snu, nawodnienia, tolerancji i tego, czy zostały połączone z alkoholem, lekami albo innymi narkotykami.

Nie da się przewidzieć pełnej reakcji tylko na podstawie nazwy produktu.

Wpływ na mózg i psychikę

Narkotyki syntetyczne mogą silnie wpływać na nastrój, percepcję, poziom lęku, ocenę sytuacji i kontrolę zachowania. U części osób pojawia się chwilowe pobudzenie, euforia, pewność siebie albo poczucie energii. U innych bardzo szybko pojawia się lęk, chaos, panika, podejrzliwość albo utrata kontaktu z rzeczywistością.

Możliwe objawy psychiczne to:

• silny lęk,
• panika,
• drażliwość,
• pobudzenie,
• agresja,
• impulsywność,
• paranoiczne myśli,
• omamy,
• urojenia,
• dezorientacja,
• splątanie,
• poczucie zagrożenia,
• myśli samobójcze,
• utrata kontaktu z rzeczywistością.

Szczególnie niepokojące są sytuacje, w których osoba mówi rzeczy oderwane od rzeczywistości, widzi lub słyszy coś, czego inni nie widzą, jest przekonana, że ktoś ją śledzi, chce uciekać, atakuje innych albo nie rozpoznaje miejsca i ludzi.

Wpływ na serce i ciśnienie

Wiele substancji syntetycznych może obciążać układ krążenia. Szczególnie dotyczy to środków pobudzających, ale nie tylko. Organizm może zareagować przyspieszonym biciem serca, wzrostem ciśnienia, bólem w klatce piersiowej, dusznością albo uczuciem „zaraz coś się stanie”.

Niepokoić powinny:

• kołatanie serca,
• ból lub ucisk w klatce piersiowej,
• duszność,
• silne osłabienie,
• omdlenie,
• bardzo wysokie ciśnienie,
• nierówne bicie serca,
• bladość,
• zimne poty,
• zawroty głowy.

Takich objawów nie należy przeczekiwać, szczególnie jeśli osoba użyła nieznanej substancji, mieszała środki albo jest po długim okresie bez snu.

Wpływ na sen

Po narkotykach syntetycznych może pojawić się bezsenność, rozregulowany rytm dobowy i wyczerpanie. Osoba może nie spać jedną noc, kilka nocy albo spać bardzo płytko. Po okresie pobudzenia przychodzi spadek energii, drażliwość, lęk, pustka albo obniżony nastrój.

Brak snu zwiększa ryzyko:

• paniki,
• urojeń,
• agresji,
• błędnej oceny sytuacji,
• impulsywnych decyzji,
• powrotu do używania,
• pogorszenia zdrowia psychicznego.

Jeśli po używaniu pojawia się silna bezsenność, nie warto jej bagatelizować. To nie jest tylko „zmęczenie po imprezie”. U części osób brak snu może uruchamiać poważniejsze objawy psychiczne.

Wpływ na zachowanie

Dopalacze mogą zmieniać zachowanie bardzo wyraźnie. Osoba, która zwykle była spokojna, może stać się pobudzona, konfliktowa, chaotyczna, impulsywna albo agresywna. Inna może być splątana, wycofana, przestraszona albo nieobecna.

Niepokoić może:

• nagła agresja,
• niszczenie rzeczy,
• ucieczki z domu,
• silna podejrzliwość,
• nielogiczna mowa,
• brak kontaktu,
• impulsywne decyzje,
• ryzykowne zachowania seksualne,
• prowadzenie auta,
• kontakt z niebezpiecznym środowiskiem,
• znikanie na wiele godzin lub dni,
• nagłe wydawanie pieniędzy.

Więcej ogólnych sygnałów ostrzegawczych opisuje artykuł objawy brania narkotyków.

Wpływ na temperaturę, nawodnienie i mięśnie

Niektóre substancje syntetyczne mogą wpływać na temperaturę ciała, napięcie mięśni, pocenie się i nawodnienie. Szczególnie ryzykowne może być używanie podczas imprez, tańca, wysiłku, w gorącym pomieszczeniu, bez snu i bez odpowiedniej ilości płynów.

Niepokojące objawy to:

• przegrzanie,
• silne pocenie,
• drżenia,
• sztywność mięśni,
• silne osłabienie,
• splątanie,
• wymioty,
• odwodnienie,
• ból głowy,
• zasłabnięcie,
• drgawki.

Takie objawy mogą świadczyć o poważnym przeciążeniu organizmu. Przy narastaniu objawów trzeba szukać pomocy.

Zjazd po dopalaczach

Po okresie działania substancji może pojawić się zjazd. Może obejmować zmęczenie, smutek, drażliwość, lęk, wstyd, pustkę, bezsenność, problemy z apetytem, napięcie i silną chęć ponownego użycia.

Zjazd jest niebezpieczny z dwóch powodów. Po pierwsze, osoba może czuć się psychicznie bardzo źle. Po drugie, może chcieć szybko przerwać ten stan kolejną dawką, alkoholem, lekami albo inną substancją. To zwiększa ryzyko utraty kontroli.

W tym kontekście ważny jest też temat regeneracji organizmu po narkotykach, bo samo „dojście do siebie” po użyciu nie oznacza jeszcze rozwiązania problemu.

Mieszanie z alkoholem i lekami

Mieszanie dopalaczy z alkoholem, lekami uspokajającymi, nasennymi, opioidami, lekami przeciwdepresyjnymi albo innymi narkotykami może zwiększać ryzyko nieprzewidywalnych reakcji. Problem polega na tym, że organizm nie reaguje wtedy na jedną substancję, ale na kilka naraz.

Ryzyko może dotyczyć:

• utraty przytomności,
• problemów z oddychaniem,
• agresji,
• psychozy,
• drgawek,
• zaburzeń rytmu serca,
• silnego odwodnienia,
• wypadków,
• prób samouszkodzenia,
• przedawkowania.

Jeśli nie wiadomo, co osoba przyjęła, a stan się pogarsza, trzeba działać szybko.

Kiedy szukać pomocy po użyciu dopalaczy?

Pomocy trzeba szukać wcześniej, niż podpowiada wstyd albo strach. Przy dopalaczach zwlekanie bywa szczególnie ryzykowne, bo stan osoby może zmieniać się szybko. Rodzina często nie wie, czy ma do czynienia z lękiem, zatruciem, psychozą, zjazdem, przedawkowaniem czy mieszaniem substancji.

Nie trzeba znać nazwy środka, żeby wezwać pomoc. Wystarczy, że objawy są niepokojące.

Kiedy sytuacja wymaga pilnej reakcji?

Pilnej pomocy trzeba szukać, gdy pojawia się:

• utrata przytomności,
• problemy z oddychaniem,
• sinienie ust lub skóry,
• drgawki,
• silny ból w klatce piersiowej,
• bardzo silne pobudzenie,
• brak logicznego kontaktu,
• omamy,
• urojenia,
• psychoza,
• silna agresja,
• zagrożenie dla domowników,
• myśli samobójcze,
• próba samobójcza,
• splątanie,
• przegrzanie,
• ciężkie odwodnienie,
• stan po zmieszaniu substancji.

W sytuacji zagrożenia życia lub bezpieczeństwa trzeba dzwonić pod 112. Nie warto czekać, aż osoba „odeśpi” albo „sama dojdzie do siebie”, jeśli objawy są ostre lub narastają.

Co robić do czasu przyjazdu pomocy?

Jeśli stan osoby jest niepokojący, najważniejsze jest bezpieczeństwo. Nie należy prowadzić długich kłótni, zawstydzać, straszyć ani próbować „przegadać” psychozy. Przy silnym pobudzeniu lub agresji trzeba zadbać o bezpieczeństwo domowników.

Do czasu przyjazdu pomocy warto:

• nie zostawiać osoby samej,
• nie podawać kolejnych substancji,
• nie podawać alkoholu,
• nie prowokować kłótni,
• ograniczyć bodźce,
• mówić spokojnie i krótko,
• usunąć ostre przedmioty, jeśli jest zagrożenie,
• sprawdzić oddech i przytomność,
• powiedzieć ratownikom, co mogło zostać użyte,
• zabezpieczyć opakowanie, proszek, tabletkę lub resztki substancji, jeśli to możliwe i bezpieczne.

Jeśli osoba jest nieprzytomna, oddycha nieprawidłowo albo ma drgawki, trzeba postępować zgodnie z poleceniami dyspozytora numeru alarmowego.

Kiedy potrzebna jest pomoc terapeutyczna?

Pomoc terapeutyczna jest potrzebna, gdy używanie dopalaczy lub narkotyków syntetycznych zaczyna się powtarzać albo wpływa na życie. Nie trzeba czekać na kolejny ostry kryzys.

Sygnały, że warto szukać pomocy:

• osoba wraca do używania mimo strachu po poprzednim razie,
• obiecuje, że przestanie, ale używa ponownie,
• bierze ciągami,
• ukrywa substancje,
• ma zjazdy,
• zaniedbuje pracę, szkołę lub rodzinę,
• traci pieniądze,
• pojawiają się konflikty,
• ma kontakt z ryzykownym środowiskiem,
• po używaniu pojawia się psychoza, agresja lub silny lęk,
• rodzina żyje w napięciu i kontroli.

W takiej sytuacji sama przerwa po ostrym epizodzie może nie wystarczyć. Potrzebna jest praca nad mechanizmem, który prowadzi do powrotu.

Dlaczego sama obietnica często nie wystarcza?

Po silnym kryzysie osoba może być przestraszona i naprawdę mówić: „już nigdy więcej”. To ważny moment, ale sama obietnica nie jest planem. Po kilku dniach strach słabnie, wracają znajomi, stres, nuda, wypłata, emocje i przekonanie, że „tym razem będzie inaczej”.

Dlatego warto ustalić konkrety:

• z kim osoba zerwie kontakt,
• jak zabezpieczy weekendy,
• komu powie prawdę,
• co zrobi przy głodzie,
• gdzie zgłosi się po pomoc,
• jakie będą granice w domu,
• co rodzina zrobi, jeśli sytuacja się powtórzy.

Bez konkretów rodzina może utknąć w cyklu: kryzys, strach, przeprosiny, ulga, cisza i powrót do używania.

Jak rozmawiać po użyciu dopalaczy?

Rozmowę warto przeprowadzić dopiero wtedy, gdy osoba jest w kontakcie i nie ma ostrego zagrożenia. W trakcie psychozy, silnego pobudzenia albo paniki celem nie jest terapia, tylko bezpieczeństwo.

Gdy sytuacja się uspokoi, lepiej mówić o faktach:

„Wczoraj nie było z tobą kontaktu.”

„Mówiłeś rzeczy, które nie miały związku z rzeczywistością.”

„Bałem się o twoje życie.”

„To nie wyglądało jak zwykła impreza.”

„Nie chcę udawać, że nic się nie stało.”

„Potrzebujemy konkretnego kroku, nie tylko obietnicy.”

Nie trzeba od razu wygrać sporu o słowo „uzależnienie”. Wystarczy nazwać zachowanie i konsekwencje.

Terapia a narkotyki syntetyczne

W terapii uzależnień ważne jest zrozumienie, po co osoba używała substancji syntetycznych. Czy chodziło o pobudzenie? Ucieczkę od emocji? Przynależność do grupy? Pewność siebie? Seks? Imprezy? Sen? Odcięcie? Złość? Samotność?

Bez zrozumienia tej funkcji łatwo skupić się tylko na samej substancji. A problem często wraca wtedy, gdy osoba znów spotka podobne emocje, ludzi i sytuacje.

Praca terapeutyczna może obejmować:

• rozpoznawanie wyzwalaczy,
• pracę nad głodem,
• plan nawrotowy,
• zmianę środowiska,
• budowanie rytmu dnia,
• pracę z rodziną,
• naukę regulowania emocji,
• odbudowę odpowiedzialności,
• plan po zakończeniu intensywnego etapu pomocy.

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

Ośrodek NIWA pomaga osobom dorosłym, które zauważają, że używanie substancji psychoaktywnych zaczyna wpływać na ich życie, zdrowie, relacje, emocje i codzienne funkcjonowanie. W przypadku narkotyków syntetycznych i dopalaczy ważne jest szczególnie szybkie nazwanie problemu, bo kolejne użycie może być nieprzewidywalne.

W pracy terapeutycznej ważne jest rozpoznanie mechanizmu używania, pracy nad głodem, nawrotami, emocjami, wyzwalaczami, relacjami i planem dalszej zmiany. Istotne jest też wsparcie bliskich, którzy często po ostrych epizodach żyją w lęku, kontroli i bezradności.

Więcej informacji znajdziesz na stronie Ośrodek NIWA.

Komentarz specjalisty

„Przy dopalaczach i narkotykach syntetycznych jednym z największych problemów jest nieprzewidywalność. Pacjent często nie wie, co dokładnie przyjął, w jakiej dawce i z jakimi domieszkami. Dlatego objawy mogą być gwałtowne: lęk, pobudzenie, psychoza, agresja, zaburzenia pracy serca czy utrata przytomności. Po takim epizodzie nie wystarczy sama obietnica, że sytuacja się nie powtórzy. Potrzebny jest konkretny plan bezpieczeństwa i praca nad mechanizmem używania.”

lek. med. Beata Kleber

lekarz medycyny współpracująca z Ośrodkiem NIWA

Krótkie podsumowanie

Narkotyki syntetyczne i dopalacze mogą działać bardzo nieprzewidywalnie. Problemem jest nie tylko ryzyko uzależnienia, ale też możliwość ostrej reakcji organizmu: lęku, psychozy, agresji, kołatania serca, drgawek, utraty przytomności, przegrzania albo silnego zjazdu.

Niebezpieczeństwo rośnie, gdy osoba nie zna składu substancji, bierze kolejne dawki, miesza z alkoholem lub lekami, nie śpi, jest odwodniona albo ma wcześniejsze problemy psychiczne. Przy objawach alarmowych nie warto czekać — trzeba szukać pilnej pomocy.

Jeśli używanie się powtarza, sama obietnica „już nigdy więcej” zwykle nie wystarcza. Potrzebny jest plan: odcięcie wyzwalaczy, szczera rozmowa, wsparcie specjalisty i praca nad mechanizmem, który prowadzi do powrotu do substancji.