Na czym polega terapia rodzinna?

Na czym polega terapia rodzinna w praktyce?

Terapia rodzinna to spotkanie albo cykl spotkań, podczas których rozmawia się o tym, jak problem jednej osoby wpływa na całą rodzinę.

Nie tylko o samym uzależnieniu.

Także o tym, co dzieje się wokół niego.

O zaufaniu.
O granicach.
O kłamstwach.
O lęku.
O dzieciach.
O poczuciu winy.
O kontrolowaniu.
O tym, kto kogo chroni.
O tym, kto nie ma już siły.

W rodzinie z uzależnieniem często każdy ma swoją rolę.

Jedna osoba pije, bierze, gra albo nadużywa leków.
Ktoś ją tłumaczy.
Ktoś sprawdza.
Ktoś milczy.
Ktoś wybucha.
Ktoś spłaca długi.
Ktoś udaje przed innymi, że wszystko jest w porządku.
Ktoś próbuje chronić dzieci.
Ktoś mówi: „już nie mam siły”, ale dalej robi to samo.

Terapia rodzinna pomaga te role zobaczyć.

Nie po to, żeby kogoś zawstydzić.

Po to, żeby rodzina przestała działać automatycznie.

Bo czasem wszyscy cierpią, ale każdy reaguje tak samo jak zawsze. I właśnie to utrwala chaos.

Kto może uczestniczyć w terapii rodzinnej?

W terapii rodzinnej mogą uczestniczyć różne osoby.

Nie zawsze musi to być cała rodzina.

Czasem przychodzi partner lub partnerka osoby uzależnionej. Czasem rodzice dorosłego dziecka. Czasem rodzeństwo. Czasem dorosłe dzieci. Czasem kilka osób z rodziny. Czasem osoba uzależniona razem z bliskimi.

To zależy od sytuacji.

Nie ma jednej obowiązkowej konfiguracji.

Ważne jest to, żeby spotkanie miało sens i było bezpieczne. Jeśli w rodzinie jest agresja, przemoc, silne zastraszanie albo ryzyko eskalacji, najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo. Terapia nie może być miejscem, w którym ktoś jest dalej upokarzany albo zastraszany.

Czasem rodzina może zacząć sama.

To ważne.

Bliscy często pytają:

„Czy jest sens przyjść, jeśli on nie chce?”
„Czy możemy porozmawiać, jeśli córka zaprzecza?”
„Czy matka i ojciec mogą przyjść bez syna?”
„Czy partner może przyjść sam?”

Tak, w wielu sytuacjach ma to sens.

Rodzina może pracować nad swoimi reakcjami nawet wtedy, gdy osoba uzależniona nie jest jeszcze gotowa na leczenie.

Może dowiedzieć się, czego nie robić. Jak rozmawiać. Gdzie postawić granice. Jak nie brać wszystkiego na siebie. Jak chronić dzieci. Jak przygotować się do rozmowy o pomocy.

To nie jest terapia „za plecami”.

To szukanie pomocy dla siebie i dla domu.

Więcej o tym, dlaczego bliscy też potrzebują wsparcia, opisujemy na stronie wsparcie dla rodzin osób uzależnionych.

Jak wygląda pierwsze spotkanie?

Pierwsze spotkanie zwykle nie polega na rozwiązywaniu wszystkiego od razu.

Najpierw trzeba zrozumieć sytuację.

Terapeuta może pytać:

• kto jest w rodzinie,
• czego dotyczy problem,
• jak długo trwa,
• co już było próbowane,
• jakie są największe napięcia,
• czy są dzieci,
• czy występuje przemoc albo zagrożenie,
• czy osoba uzależniona jest w leczeniu,
• czy rodzina ma wsparcie,
• czego bliscy oczekują od terapii.

Czasem rodzina przychodzi z jednym konkretnym pytaniem:

„Jak z nim rozmawiać?”
„Czy mamy dalej dawać pieniądze?”
„Co zrobić, gdy ona wraca po lekach i zaprzecza?”
„Jak nie zwariować od ciągłego sprawdzania?”
„Jak powiedzieć dzieciom, co się dzieje?”
„Czy możemy jeszcze pomóc?”

Na pierwszym spotkaniu często pojawia się dużo emocji.

Złość.
Wstyd.
Ulga.
Bezradność.
Płacz.
Cisza.
Czasem też napięcie między członkami rodziny.

To normalne.

Rodzina przez długi czas mogła trzymać wszystko w sobie. Gabinet bywa pierwszym miejscem, gdzie można powiedzieć coś wprost bez udawania, że „jakoś sobie radzimy”.

O czym rozmawia się na terapii rodzinnej?

W terapii rodzinnej nie chodzi tylko o pytanie: „jak zmienić osobę uzależnioną?”.

To ważne, bo wiele rodzin właśnie z tym przychodzi.

„Co mamy zrobić, żeby on przestał?”
„Co powiedzieć, żeby ona się zgodziła?”
„Jak go przekonać?”
„Jak ją zmusić do leczenia?”

Te pytania są zrozumiałe. Ale mają ograniczenie.

Rodzina nie może podjąć decyzji za osobę uzależnioną.

Może jednak zmienić sposób reagowania.

Dlatego na terapii często rozmawia się o tym:

• gdzie kończy się pomoc, a zaczyna ratowanie,
• jak przestać kryć problem,
• jak nie brać odpowiedzialności za cudze decyzje,
• jak mówić o faktach, a nie tylko o emocjach,
• jak stawiać granice bez pustych gróźb,
• jak chronić dzieci,
• jak odbudowywać zaufanie po leczeniu,
• jak reagować na nawrót,
• jak rodzina może wspierać, ale nie kontrolować terapii.

To są bardzo konkretne tematy.

Na przykład rodzice dorosłej osoby uzależnionej mogą pracować nad tym, czy dalej spłacać długi. Partner może rozmawiać o tym, co zrobić, gdy w domu znowu pojawiają się kłamstwa. Rodzina może ustalać, czy rozmowa o leczeniu ma sens teraz, czy lepiej poczekać na spokojniejszy moment.

Terapia pomaga nie działać tylko pod wpływem paniki.

A w rodzinie z uzależnieniem panika często podejmuje decyzje za wszystkich.

Czym terapia rodzinna różni się od terapii dla rodzin?

To rozróżnienie jest ważne, bo te pojęcia łatwo się mieszają.

Terapia dla rodzin osób uzależnionych odpowiada głównie na pytanie: po co bliskim pomoc i co może im dać. Dotyczy ich emocji, zmęczenia, granic, współuzależnienia, bezradności i sposobu reagowania.

Terapia rodzinna bardziej skupia się na tym, co dzieje się między członkami rodziny. Na komunikacji, relacjach, rolach, napięciach, zasadach i schematach, które powtarzają się w domu.

W praktyce te obszary mogą się łączyć.

Rodzina przychodzi po wsparcie, a w trakcie okazuje się, że trzeba pracować też nad rozmową, zaufaniem i granicami. Albo odwrotnie: zaczyna od problemu komunikacji, a potem widzi, że część zachowań bliskich wynika z lęku, poczucia winy albo współuzależnienia.

Nie trzeba samemu znać dokładnej nazwy.

Wystarczy wiedzieć, z czym przychodzi rodzina.

„Nie umiemy już rozmawiać.”
„Wszystko kończy się kłótnią.”
„Nie wiemy, co mówić dzieciom.”
„Nie wiemy, czy pomagać, czy odpuścić.”
„Boimy się kolejnego nawrotu.”
„Po terapii miało być lepiej, ale w domu dalej jest napięcie.”

To są tematy na terapię rodzinną.

Terapia rodzinna nie jest przesłuchaniem

Czasem osoba uzależniona boi się terapii rodzinnej, bo myśli, że wszyscy będą ją atakować.

Rodzina z kolei boi się, że terapeuta powie: „za mało wspieraliście” albo „za dużo kontrolowaliście”.

Terapia rodzinna nie powinna być przesłuchaniem ani domowym sądem.

Jej celem nie jest upokorzenie kogokolwiek.

Celem jest zrozumienie, co się dzieje i co można zmienić.

Czasem trzeba nazwać trudne fakty. Kłamstwa. Długi. Znikanie. Przemoc. Utratę zaufania. Lęk dzieci. Przeciążenie partnera. Wyręczanie dorosłego dziecka.

Ale nazwanie faktów to nie to samo co oskarżanie.

Bez faktów rodzina wraca do ogólników:

„Ty zawsze…”
„Wy nigdy…”
„Nikt mnie nie rozumie…”
„Wszyscy się czepiają…”

A takie rozmowy zwykle prowadzą donikąd.

Terapia pomaga zejść z ogólników na konkrety.

Co się wydarzyło?
Co to zrobiło z rodziną?
Kto co wziął na siebie?
Co jest do zmiany?
Co jest realne?
Czego nie da się kontrolować?

Czy terapia rodzinna może pomóc, jeśli osoba uzależniona nie chce leczenia?

Może pomóc rodzinie.

Nie zawsze od razu pomoże osobie uzależnionej.

To uczciwe rozróżnienie.

Jeśli osoba uzależniona nie chce leczenia, rodzina często czuje się bezradna. Ma wrażenie, że wszystko zależy od jednego zdania: „zgadzam się na terapię”.

A jeśli tego zdania nie ma, bliscy stoją w miejscu.

Terapia rodzinna lub konsultacja dla rodziny może wtedy pomóc zobaczyć, że rodzina nadal może coś zrobić.

Może przestać ukrywać problem.
Może przestać spłacać cudze konsekwencje.
Może ustalić granice.
Może zadbać o dzieci.
Może przygotować spokojniejszą rozmowę.
Może nie dyskutować, gdy ktoś jest pod wpływem.
Może szukać wsparcia dla siebie.
Może reagować w sytuacjach zagrożenia.

To nie jest mało.

Czasem zmiana po stronie rodziny nie „leczy” osoby uzależnionej, ale przerywa dotychczasowy układ, w którym wszyscy krążą wokół problemu.

W tym kontekście pomocny może być tekst: jak wspierać osobę uzależnioną.

Czy dzieci powinny brać udział?

To zależy.

Nie każde dziecko powinno być włączane w terapię rodzinną od razu. Nie każda rozmowa dorosłych jest dla dziecka. Nie każdy konflikt powinien odbywać się przy dziecku.

Ale dzieci nie powinny być też niewidzialne.

W domach, gdzie jest uzależnienie, dzieci często czują więcej, niż dorośli myślą.

Słyszą kłótnie.
Widzą napięcie.
Czują, kiedy rodzic się boi.
Uczą się, kiedy trzeba być cicho.
Czasem myślą, że to ich wina.
Czasem próbują być „grzeczne”, żeby nie dokładać problemów.

Terapia rodzinna może pomóc dorosłym zobaczyć, czego potrzebują dzieci.

Czasem dziecko będzie uczestniczyć w części pracy. Czasem nie. Czasem ważniejsze będzie, żeby dorośli nauczyli się chronić dziecko, nie obciążać go rolą powiernika i nie wciągać w konflikty.

Nie chodzi o to, żeby mówić dziecku wszystko.

Chodzi o to, żeby nie zostawiać go samego z napięciem, którego i tak doświadcza.

Czego terapia rodzinna nie robi?

Terapia rodzinna nie daje rodzinie kontroli nad osobą uzależnioną.

Nie sprawia, że terapeuta „przemówi komuś do rozsądku” i problem zniknie.

Nie służy do tego, żeby wszyscy razem zmusili jedną osobę do leczenia.

Nie zastępuje terapii uzależnienia. Jeśli ktoś jest uzależniony, potrzebuje własnej pracy terapeutycznej, a czasem również konsultacji lekarskiej lub psychiatrycznej.

Terapia rodzinna może natomiast pomóc rodzinie przestać powtarzać te same reakcje.

To już dużo.

Bo czasem przez lata wszyscy wiedzą, że coś nie działa, ale nikt nie wie, jak zrobić inaczej.

Komentarz specjalisty

„Terapia rodzinna nie polega na tym, że terapeuta rozstrzyga, kto ma rację. W rodzinie z problemem uzależnienia zwykle każdy jest już zmęczony swoją rolą. Jedna osoba kontroluje, druga się wycofuje, ktoś próbuje ratować, ktoś milczy. Spotkania pomagają zobaczyć te schematy i zacząć rozmawiać inaczej — spokojniej, konkretniej i z większą odpowiedzialnością za własne granice.”
— mgr Anna Moskal, certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień, pedagog, terapeutka pracująca w Ośrodku Terapii Uzależnień NIWA

Kiedy warto rozważyć terapię rodzinną?

Terapia rodzinna może być pomocna, gdy problem uzależnienia wpływa na relacje i codzienne życie bliskich.

Nie trzeba czekać, aż rodzina będzie całkowicie wyczerpana.

Warto rozważyć terapię, jeśli:

• rozmowy stale kończą się kłótnią,
• bliscy nie wiedzą, jak mówić o problemie,
• w domu jest dużo napięcia i czuwania,
• rodzina nie ufa już osobie uzależnionej,
• dzieci widzą konflikty albo żyją w lęku,
• jedna osoba bierze za dużo odpowiedzialności,
• bliscy ciągle kontrolują, sprawdzają albo ratują,
• rodzina nie wie, jak zachować się po powrocie osoby z terapii,
• pojawiają się sygnały nawrotu,
• ktoś w rodzinie czuje, że nie ma już siły,
• trudno ustalić granice,
• problem jest ukrywany przed światem.

Terapia może być też pomocna wtedy, gdy osoba uzależniona jest już w leczeniu albo wróciła z ośrodka.

Wtedy rodzina często potrzebuje nowego sposobu funkcjonowania.

Bo stary był dopasowany do kryzysu.

A po terapii nie da się po prostu udawać, że wszystko wróciło do normy. Zaufanie nie odbudowuje się jednym zdaniem. Granice nie ustawiają się same. Rodzina też musi nauczyć się nowego rytmu.

Więcej o miejscu bliskich w leczeniu opisujemy w artykule: rola rodziny w terapii uzależnień.

Kiedy terapia nie wystarczy jako pierwszy krok?

Są sytuacje, w których nie zaczynamy od spokojnego planowania terapii.

Jeśli w domu jest przemoc, groźby, zagrożenie dzieci, silna agresja, psychoza, utrata przytomności, ryzyko samobójcze albo bezpośrednie zagrożenie życia, trzeba najpierw zadbać o bezpieczeństwo.

W sytuacji zagrożenia dzwoń pod numer 112.

Jeśli problem dotyczy przemocy domowej, można skorzystać także z pomocy Niebieskiej Linii: 800 120 002.

Terapia rodzinna może być ważna, ale nie zastępuje interwencji w sytuacji zagrożenia.

Terapia rodzinna w Ośrodku NIWA

W Ośrodku Terapii Uzależnień NIWA widzimy, że uzależnienie wpływa nie tylko na osobę, która pije, bierze, nadużywa leków albo gra. Wpływa też na jej bliskich.

Na rozmowy.
Na zaufanie.
Na poczucie bezpieczeństwa.
Na decyzje podejmowane w domu.
Na dzieci.
Na partnerów.
Na rodziców dorosłych osób uzależnionych.

Dlatego w pracy z uzależnieniem ważne jest także wsparcie rodziny.

Terapia rodzinna i konsultacje dla bliskich mogą pomóc rodzinie lepiej rozumieć mechanizmy uzależnienia, rozmawiać spokojniej, nie brać odpowiedzialności za wszystko i przygotować się do tego, co dzieje się przed terapią, w trakcie leczenia i po powrocie osoby z ośrodka.

NIWA prowadzi stacjonarną terapię uzależnień dla osób dorosłych. Pracujemy w kameralnych warunkach, w małych grupach, z terapią indywidualną i grupową. Ważnym elementem jest także praca nad nawrotem, relacjami i przygotowaniem do życia po terapii.

Więcej o naszej pracy znajdziesz na stronie: terapia uzależnień w Ośrodku NIWA oraz na stronie głównej: Ośrodek Terapii Uzależnień NIWA.

Podsumowanie

Terapia rodzinna nie jest sądem nad rodziną.

Nie polega na szukaniu winnego ani na zmuszaniu jednej osoby do zmiany.

Pomaga zobaczyć, co dzieje się między ludźmi, gdy w domu pojawia się uzależnienie. Jak zmienia się komunikacja. Jak znika zaufanie. Jak ktoś zaczyna ratować, ktoś kontrolować, ktoś milczeć, a ktoś wybuchać.

Dobrze prowadzona terapia rodzinna pomaga rodzinie rozmawiać konkretniej, stawiać granice, zadbać o dzieci i nie wracać do tych samych schematów.

Nie zastępuje leczenia osoby uzależnionej.

Ale może pomóc bliskim odzyskać wpływ na to, co naprawdę od nich zależy.