Wpływ genetyki na predyspozycje do uzależnień

Czy uzależnienie może być dziedziczne?

Uzależnienie może mieć komponent genetyczny, ale nie dziedziczy się go tak prosto jak koloru oczu. Nie ma jednego „genu alkoholizmu”, „genu narkomanii” albo „genu hazardu”, który automatycznie przesądza o problemie.

Bardziej chodzi o wiele drobnych czynników biologicznych, które razem mogą zwiększać podatność.

Człowiek może odziedziczyć większą wrażliwość na nagrodę, silniejszą reakcję na stres, większą impulsywność, określony sposób metabolizowania alkoholu albo większą podatność na lęk i napięcie. To wszystko może mieć znaczenie, ale dopiero w połączeniu z życiem, środowiskiem i doświadczeniami.

Dlatego w rodzinach, w których występowały uzależnienia, warto patrzeć nie tylko na sam fakt „kto pił” albo „kto brał”. Ważne są też wzorce: jak w domu radzono sobie z emocjami, jak wyglądała bliskość, czy były granice, czy mówiono o problemach, czy dzieci widziały picie jako sposób na stres, czy ktoś ukrywał konsekwencje.

Temat genetyki warto traktować jako część szerszego obrazu, jakim jest leczenie uzależnień. Samo ryzyko biologiczne nie wystarcza do zrozumienia całego problemu.

Geny zwiększają podatność, ale nie decydują za człowieka

Geny mogą „ustawić” większą podatność, ale nie prowadzą człowieka automatycznie do uzależnienia.

Dwie osoby mogą mieć podobne rodzinne obciążenie, ale różne życie. Jedna trafi do środowiska, w którym alkohol, narkotyki albo hazard są normalizowane. Druga będzie miała więcej wsparcia, lepsze granice, bezpieczniejsze relacje i wcześniej nauczy się rozmawiać o emocjach.

Ryzyko może być podobne na starcie, ale dalszy przebieg nie musi być taki sam.

To ważne, bo myślenie „mam to w genach, więc i tak nic nie zrobię” jest niebezpieczne. Może odbierać sprawczość.

Równie niebezpieczne jest myślenie odwrotne: „to tylko kwestia wyboru, rodzina nie ma znaczenia”. To też nieprawda.

Najrozsądniejsze podejście brzmi: geny mogą zwiększać ryzyko, ale ostatecznie znaczenie ma cały układ czynników — biologicznych, psychicznych, rodzinnych i środowiskowych.

Co dokładnie może być dziedziczone?

Nie dziedziczy się samego uzależnienia jako gotowego zachowania. Bardziej dziedziczone mogą być cechy, które wpływają na podatność.

Mogą to być między innymi:

• większa impulsywność,
• silniejsze poszukiwanie bodźców,
• większa wrażliwość na stres,
• trudność w regulowaniu napięcia,
• podatność na lęk lub obniżony nastrój,
• sposób reagowania na nagrodę,
• sposób metabolizowania alkoholu,
• większa podatność na szybkie utrwalanie nawyków,
• biologiczna reakcja na substancję.

To nie znaczy, że każda impulsywna osoba się uzależni. Nie znaczy też, że każdy, kto ma lęk, będzie nadużywał alkoholu albo leków.

Chodzi o ryzyko, nie o pewność.

Czynniki genetyczne mogą sprawić, że dla jednej osoby alkohol będzie szczególnie szybko dawał ulgę, dla innej narkotyk mocniej zapisze się jako nagroda, a dla kogoś innego hazard będzie bardzo silnie pobudzał emocje.

Ale to, co człowiek zrobi z tym ryzykiem, zależy też od świadomości, środowiska, wsparcia i reakcji na pierwsze sygnały problemu.

Genetyka a układ nagrody

Genetyka może wpływać na to, jak działa układ nagrody, czyli system w mózgu związany z motywacją, uczeniem się, nagrodą i powtarzaniem zachowań.

Jeśli substancja albo zachowanie daje szybką ulgę, mózg może zacząć traktować to jako coś szczególnie ważnego. U części osób ten mechanizm może utrwalać się szybciej albo mocniej.

To nie oznacza, że mózg jest „zepsuty”. Oznacza raczej, że pewne ścieżki uczenia się nagrody i ulgi mogą być bardziej wrażliwe.

Dlatego genetykę warto łączyć z tematem układu nagrody w uzależnieniu. Uzależnienie nie powstaje wyłącznie przez geny ani wyłącznie przez środowisko. Powstaje w miejscu, gdzie biologiczna podatność spotyka się z doświadczeniem, emocjami i powtarzaniem zachowania.

Genetyka a dopamina

W rozmowach o uzależnieniu często pojawia się dopamina. Trzeba jednak uważać, żeby nie uprościć tematu.

Dopamina nie jest tylko „hormonem szczęścia”. Ma znaczenie dla motywacji, uczenia się, przewidywania nagrody i oznaczania czegoś jako ważnego.

Genetyka może wpływać na różne elementy tego systemu. Ale nie można powiedzieć, że jedna zmiana genetyczna „robi z człowieka osobę uzależnioną”.

To bardziej sieć małych wpływów.

U jednej osoby większe znaczenie może mieć wrażliwość na nagrodę. U innej stres. U jeszcze innej impulsywność, lęk, metabolizm substancji albo rodzinne wzorce. Szerzej rolę dopaminy opisuje tekst dopamina a uzależnienie.

Kiedy genetyka zwiększa ryzyko uzależnienia?

Genetyka zwiększa ryzyko szczególnie wtedy, gdy łączy się z innymi czynnikami. Samo obciążenie rodzinne nie musi prowadzić do uzależnienia. Problem częściej rozwija się wtedy, gdy podatność biologiczna spotyka się z trudnym środowiskiem, stresem, dostępnością substancji albo brakiem wsparcia.

Przykład.

Osoba ma w rodzinie historię uzależnienia od alkoholu. Sama szybko zauważa, że alkohol bardzo skutecznie obniża napięcie. Do tego żyje w dużym stresie, nie umie prosić o pomoc, ma bezsenność i środowisko, w którym picie jest codziennym sposobem odreagowania.

Ryzyko rośnie.

Ale jeśli ta sama osoba rozumie swoje obciążenie, ostrożnie traktuje alkohol, ma wsparcie, uczy się regulować emocje i reaguje wcześnie na sygnały utraty kontroli, przebieg może być zupełnie inny.

Historia uzależnień w rodzinie

Historia uzależnień w rodzinie jest jednym z ważnych sygnałów ryzyka. Nie powinna jednak prowadzić do etykietowania dzieci albo młodych dorosłych.

Nie chodzi o to, żeby mówić: „uważaj, bo będziesz taki sam jak ojciec” albo „w naszej rodzinie wszyscy tak kończą”. Takie komunikaty mogą budować wstyd i poczucie bezradności.

Lepiej mówić spokojnie:

„W naszej rodzinie były problemy z alkoholem, dlatego warto uważać”.
„Możesz mieć większą podatność, więc dobrze znać sygnały ostrzegawcze”.
„Nie jesteś skazany na uzależnienie, ale warto nie lekceważyć ryzyka”.
„Jeśli zauważysz, że coś wymyka się spod kontroli, reaguj wcześniej”.

Rodzina może przekazać ryzyko, ale może też przekazać ochronę: szczerość, granice, rozmowę, zdrowe sposoby radzenia sobie z napięciem i gotowość do szukania pomocy.

Wczesny kontakt z substancją

Genetyczna podatność może być szczególnie ryzykowna, gdy człowiek wcześnie zaczyna używać substancji.

Mózg młodej osoby nadal się rozwija. Wczesny kontakt z alkoholem, narkotykami, nikotyną albo lekami może łatwiej utrwalać schemat: „to pomaga”, „to daje ulgę”, „to rozwiązuje napięcie”, „to daje akceptację”.

Jeśli w tle jest obciążenie rodzinne, ryzyko może być większe.

Dlatego profilaktyka w rodzinie nie powinna ograniczać się do zakazów. Ważne jest, żeby młoda osoba rozumiała, dlaczego w jej sytuacji ostrożność ma znaczenie.

Nie chodzi o straszenie. Chodzi o realną rozmowę.

Stres, trauma i brak bezpiecznych relacji

Geny mogą zwiększać podatność, ale stres często uruchamia problem.

Człowiek nie sięga po substancję albo zachowanie wyłącznie dlatego, że „ma geny”. Często sięga, bo nie umie wytrzymać napięcia, lęku, wstydu, samotności, bezsenności, presji, poczucia odrzucenia albo bólu.

Jeśli w rodzinie były uzależnienia, przemoc, chaos, nieprzewidywalność, brak rozmowy o emocjach albo ciągłe napięcie, to ryzyko może rosnąć nie tylko przez biologię, ale też przez wzorce.

Dziecko uczy się, jak dorośli radzą sobie z trudnościami.

Jeśli widzi, że stres leczy się alkoholem, lęk tabletką, nudę hazardem, a złość milczeniem albo awanturą, może później powielać część tych sposobów.

To nie jest wina dziecka. To schemat, który można zrozumieć i przerwać.

Genetyka a uzależnienia behawioralne

Genetyczna podatność nie dotyczy wyłącznie alkoholu i narkotyków. Znaczenie mogą mieć także mechanizmy związane z impulsywnością, nagrodą, stresem i poszukiwaniem silnych bodźców.

Dlatego u części osób ryzyko może dotyczyć także hazardu, gier, kompulsywnych zakupów, pornografii albo innych zachowań, które silnie pobudzają układ nagrody.

Nie oznacza to, że każde intensywne granie, obstawianie albo korzystanie z internetu jest uzależnieniem. Ale jeśli pojawia się utrata kontroli, ukrywanie, szkody i powrót mimo konsekwencji, warto potraktować problem poważnie.

Szerzej o różnych formach problemu piszemy w tekście czym jest uzależnienie.

Co zrobić, jeśli w rodzinie były uzależnienia?

Rodzinna historia uzależnienia nie powinna prowadzić ani do paniki, ani do bagatelizowania. Najlepszą reakcją jest uważność.

Jeśli w rodzinie były uzależnienia, warto znać swoje ryzyko i nie udawać, że temat nie istnieje. Szczególnie wtedy, gdy ktoś zauważa, że alkohol, leki, narkotyki, hazard albo inne zachowanie bardzo szybko dają ulgę, pozwalają zasnąć, odciąć się od emocji albo „wyłączyć głowę”.

To jest moment, w którym warto się zatrzymać.

Nie dopiero wtedy, gdy pojawią się poważne konsekwencje.

Nie używaj genetyki jako wymówki

Genetyka może wyjaśniać część podatności, ale nie powinna być wymówką.

Zdanie „mam to po ojcu” może być sposobem na zrozumienie ryzyka, ale nie powinno zamykać tematu. Dużo ważniejsze jest pytanie: „co mogę zrobić, wiedząc, że mam większą podatność?”.

Można:

• ostrożniej traktować alkohol i substancje,
• reagować wcześniej na utratę kontroli,
• nie mieszać leków z alkoholem,
• szukać pomocy przy bezsenności, lęku i napięciu,
• uczyć się zdrowych sposobów regulowania emocji,
• rozmawiać o rodzinnych wzorcach,
• nie ukrywać problemu,
• korzystać z terapii, gdy schemat zaczyna wracać.

Geny nie zdejmują odpowiedzialności. Ale mogą pomóc lepiej zrozumieć, dlaczego u danej osoby problem rozwija się szybciej albo silniej.

Nie używaj genetyki do zawstydzania

Druga skrajność to używanie genetyki do straszenia albo zawstydzania.

„Będziesz taki sam jak matka”.
„U nas wszyscy piją”.
„Masz to we krwi”.
„Z twoimi genami nie ma sensu próbować”.
„Jesteś skazany”.

Takie zdania są krzywdzące i nie pomagają.

Lepiej mówić językiem ryzyka i możliwości:

„W rodzinie były uzależnienia, więc warto być czujnym”.
„To nie jest twoja wina, ale warto reagować wcześniej”.
„Możesz mieć większą podatność, ale możesz też szukać pomocy”.
„Nie musisz powtarzać rodzinnego schematu”.

W terapii często ważne jest oddzielenie odpowiedzialności od wstydu. Odpowiedzialność mówi: „mogę coś z tym zrobić”. Wstyd mówi: „jestem zepsuty”. To zupełnie różne kierunki.

Kiedy warto szukać pomocy?

Pomocy warto szukać wtedy, gdy pojawia się utrata kontroli, powtarzanie mimo szkód, ukrywanie, głód, natrętne myśli, obietnice bez zmiany albo używanie substancji jako głównego sposobu na emocje.

Szczególnie ważne sygnały to:

• picie albo branie mimo konsekwencji,
• samodzielne zwiększanie dawek leków,
• mieszanie leków z alkoholem,
• granie mimo długów,
• ukrywanie używania,
• silna złość przy rozmowie,
• powrót po krótkiej poprawie,
• traktowanie substancji albo zachowania jako jedynego sposobu na stres,
• coraz większe szkody w relacjach, pracy, zdrowiu albo finansach.

Nie trzeba mieć pewności, że „to już uzależnienie”. Jeśli problem się powtarza, warto go skonsultować.

Możliwe formy pomocy szerzej opisują metody leczenia uzależnień.

Co może zrobić rodzina?

Rodzina może pomóc, ale nie przez przejmowanie całej odpowiedzialności.

Warto mówić o faktach, nie o oskarżeniach:

„Widzę, że po stresie coraz częściej pijesz”.
„Widzę, że obiecujesz ograniczyć, ale problem wraca”.
„Widzę, że ukrywasz tabletki”.
„Widzę, że hazard wpływa na nasze finanse”.
„W naszej rodzinie były uzależnienia, dlatego nie chcę tego bagatelizować”.

Rodzina może wspierać kontakt ze specjalistą, nie ukrywać konsekwencji, stawiać granice i zadbać o bezpieczeństwo dzieci.

Nie musi udowadniać, ile procent problemu wynika z genów. To nie jest najważniejsze. Ważniejsze jest to, co dzieje się teraz i czy problem zaczyna przejmować kontrolę nad życiem.

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

W Ośrodku NIWA pracujemy z osobami dorosłymi uzależnionymi oraz ich bliskimi. W terapii ważne jest zrozumienie, że uzależnienie zwykle nie ma jednej przyczyny. Genetyka, środowisko, stres, emocje, układ nagrody, relacje i wcześniejsze doświadczenia mogą nakładać się na siebie.

Jeśli w rodzinie występowały uzależnienia, a dziś problem zaczyna wracać mimo obietnic, warto sprawdzić, jak wygląda terapia uzależnień w Ośrodku NIWA i spokojnie omówić możliwe dalsze kroki.

Komentarz specjalisty

„Genetyka może zwiększać podatność na uzależnienie, ale nie odbiera człowiekowi wpływu na swoje życie. W pracy terapeutycznej ważne jest, żeby pacjent nie traktował historii rodzinnej ani jako wyroku, ani jako wymówki. To raczej informacja: mogę mieć większe ryzyko, więc potrzebuję większej uważności, lepszych granic i szybszej reakcji na pierwsze sygnały utraty kontroli.”

dr Karolina Piątek
Kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA