Uzależnienie od narkotyków — objawy, skutki i kiedy szukać pomocy

Jak rozpoznać uzależnienie od narkotyków?

Nie istnieje jeden wygląd osoby uzależnionej od narkotyków. Nie istnieje też pojedynczy objaw, który sam w sobie pozwala stwierdzić uzależnienie.

Rozszerzone źrenice mogą pojawić się po niektórych substancjach, a po innych będą zwężone. Ktoś może chudnąć, ale inna osoba nie zmieni wagi. Jedna osoba będzie bardzo pobudzona, druga wycofana. Część ludzi zaniedbuje wygląd szybko, inni przez długi czas dbają o siebie i funkcjonują zawodowo.

Najważniejszy jest powtarzający się wzorzec zachowania.

Utrata kontroli jest jednym z najważniejszych sygnałów

Osoba może planować:

„Tylko w weekend.”

„Tylko na imprezie.”

„Jeszcze dzisiaj i robię przerwę.”

„Tym razem kupię mniej.”

„Przestanę od poniedziałku.”

Jeżeli jednak takie deklaracje regularnie kończą się kolejnym użyciem, oznacza to, że kontrola może być coraz słabsza.

Niepokojące jest szczególnie:

• używanie częściej, niż planowano,

• przyjmowanie większych ilości,

• trudność z zakończeniem rozpoczętego używania,

• wielokrotne nieudane próby przerwania,

• powrót mimo wcześniejszych konsekwencji,

• organizowanie dnia wokół zdobycia i użycia substancji.

Uzależnienie nie oznacza więc wyłącznie codziennego brania.

Osoba może przez kilka dni albo tygodni nie używać, ale jeśli każdy powrót kończy się utratą kontroli, problem nadal może być poważny.

Głód narkotykowy nie zawsze zaczyna się od myśli „chcę narkotyk”

Głód może być bardzo wyraźny, ale może również rozwijać się stopniowo.

Najpierw pojawia się:

„Mam dość.”

„Muszę gdzieś wyjść.”

„Zadzwonię tylko do starego znajomego.”

„Chcę się trochę rozerwać.”

„Jedna impreza mi nie zaszkodzi.”

„Teraz już potrafię to kontrolować.”

Dopiero później pojawia się bezpośrednia decyzja o użyciu.

Dlatego w terapii tak ważne jest nauczenie się rozpoznawania procesu dużo wcześniej.

Wyzwalaczem może być:

• stres,

• samotność,

• wypłata,

• konflikt,

• nuda,

• impreza,

• konkretna osoba,

• określone miejsce,

• poczucie sukcesu,

• odrzucenie,

• lęk,

• bezsenność,

• wstyd,

• wspomnienie wcześniejszego używania.

Narkotyk zaczyna być w mózgu kojarzony z szybkim sposobem zmiany własnego stanu.

„Mogę przestać, kiedy chcę” nie zawsze oznacza kontrolę

Wiele osób uzależnionych rzeczywiście potrafi zrobić przerwę.

To może wzmacniać przekonanie:

„Skoro nie brałem dwa tygodnie, nie jestem uzależniony.”

Ale ważniejsze pytanie brzmi:

co dzieje się później?

Jeżeli po miesiącu abstynencji osoba bierze ponownie i znów:

• traci kontrolę,

• znika z domu,

• wydaje duże pieniądze,

• bierze przez kilka dni,

• nie idzie do pracy,

• okłamuje rodzinę,

• doświadcza zjazdu,

• obiecuje kolejną przerwę,

to okres bez substancji nie rozwiązuje problemu.

Artykuł jak przestać brać narkotyki szerzej opisuje różnicę między samą deklaracją a przygotowanym planem zmiany.

Narkotyk zaczyna dostawać pierwszeństwo

W klasyfikacjach zaburzeń związanych z używaniem substancji ważnym elementem jest rosnące znaczenie substancji względem innych obszarów życia.

W praktyce może wyglądać to tak:

najpierw praca, partner, rodzina, sport, zainteresowania i znajomi są ważne.

Z czasem coraz częściej wygrywa narkotyk.

Osoba:

• odwołuje spotkanie,

• nie odbiera telefonu,

• nie idzie do pracy,

• rezygnuje z treningu,

• pożycza pieniądze,

• kłamie,

• wraca do środowiska związanego z używaniem.

Nie zawsze następuje to gwałtownie.

Częściej granice przesuwają się krok po kroku.

Używanie mimo konsekwencji

To jeden z najbardziej charakterystycznych sygnałów.

Osoba wie już, że narkotyk powoduje problemy, ale nadal wraca.

Konsekwencją może być:

• konflikt z partnerem,

• utrata zaufania,

• problem w pracy,

• zadłużenie,

• pogorszenie zdrowia,

• wezwanie pogotowia,

• wypadek,

• psychoza,

• utrata prawa jazdy,

• zerwanie relacji,

• problemy z nauką.

Po kryzysie osoba często mówi:

„Teraz naprawdę koniec.”

Problem pojawia się wtedy, gdy po pewnym czasie konsekwencja traci emocjonalną siłę i używanie wraca.

Tolerancja może być jednym z objawów

Przy części substancji wraz z powtarzającym się używaniem rozwija się tolerancja.

Osoba potrzebuje większej ilości albo częstszego używania, aby osiągnąć podobny efekt.

Może mówić:

„Kiedyś wystarczało mi dużo mniej.”

„Już prawie tego nie czuję.”

„Muszę wziąć więcej.”

Jednocześnie tolerancja nie rozwija się w identyczny sposób przy wszystkich narkotykach, dlatego nie należy traktować jej jako jedynego warunku rozpoznania problemu.

Zmiana zachowania może być widoczna wcześniej niż przyznanie się do brania

Rodzina często zauważa problem dużo wcześniej, niż osoba zacznie o nim mówić.

Może pojawić się:

• zmiana godzin snu,

• nocne wyjścia,

• długie nieobecności,

• zmiana grupy znajomych,

• nagłe problemy finansowe,

• pożyczanie pieniędzy,

• sprzedaż rzeczy,

• zamykanie się w pokoju,

• drażliwość,

• pobudzenie,

• spadek energii,

• wahania nastroju,

• częste kłamstwa,

• nieobecności w pracy albo szkole,

• zaniedbywanie wcześniejszych zainteresowań.

Pojedynczy objaw niczego nie przesądza. Im więcej zmian występuje jednocześnie i im bardziej odbiegają od wcześniejszego funkcjonowania danej osoby, tym większy powód do zainteresowania się sytuacją.

Szerzej omawiamy to w artykule objawy brania narkotyków.

Objawy zależą od rodzaju substancji

Nie wszystkie narkotyki działają podobnie.

Substancje pobudzające mogą wiązać się z:

• dużą energią,

• bezsennością,

• gadatliwością,

• szybkim tętnem,

• drażliwością,

• lękiem,

• podejrzliwością.

Opioidy mogą powodować:

• senność,

• spowolnienie,

• zwężenie źrenic,

• zaburzenia świadomości,

• a przy przedawkowaniu przede wszystkim niebezpieczne zahamowanie oddychania.

Psychodeliki mogą prowadzić do:

• silnych zmian percepcji,

• zaburzenia odczuwania czasu,

• lęku,

• paniki,

• dezorientacji.

Substancje dysocjacyjne mogą wywoływać między innymi poczucie odłączenia od własnego ciała i otoczenia.

Dlatego objawów nie można interpretować bez kontekstu. Pomocny jest tekst rodzaje narkotyków i ich działanie.

Marihuana również może być częścią problemu

Rodziny czasem dzielą narkotyki na „prawdziwe” i „lekkie”.

To może utrudniać rozpoznanie problemu.

Przy częstym używaniu marihuany również może rozwinąć się utrata kontroli. Osoba może próbować ograniczyć, ale wracać, używać mimo konsekwencji albo coraz bardziej opierać na marihuanie sen, odpoczynek i regulację emocji.

Nie oznacza to, że każda osoba paląca marihuanę jest uzależniona.

Liczy się cały wzorzec.

Szerzej opisaliśmy to w artykule czy marihuana uzależnia.

Narkotyki syntetyczne utrudniają ocenę

Przy nowych substancjach psychoaktywnych problemem może być dodatkowo nieznany skład.

Osoba czasem nie wie dokładnie:

• co przyjęła,

• jaka była rzeczywista dawka,

• co znajdowało się w mieszance,

• czy kolejna partia ma ten sam skład.

Dlatego reakcja organizmu może być trudniejsza do przewidzenia.

Temat rozwija artykuł narkotyki syntetyczne i dopalacze — wpływ na organizm.

Mefedron i szybkie powtarzanie dawek

Przy niektórych substancjach pobudzających szczególnym problemem może być silna potrzeba ponawiania użycia.

Osoba nie planuje całonocnego albo kilkudniowego używania, ale po pierwszej dawce kolejne decyzje są już znacznie trudniejsze do kontrolowania.

Może pojawić się:

dawka → pobudzenie → spadek → kolejna dawka → brak snu → następna dawka → wyczerpanie.

Przykładem substancji, przy której taki schemat może być szczególnie istotny, jest mefedron. Temat omawia artykuł uzależnienie od mefedronu — objawy, skutki i leczenie.

Jakie skutki może powodować uzależnienie od narkotyków?

Skutki zależą od rodzaju substancji, sposobu używania, częstotliwości, dawki, stanu zdrowia, wieku, dodatkowych leków i innych przyjmowanych środków.

Nie ma jednego uniwersalnego obrazu.

Jednocześnie uzależnienie może uderzać jednocześnie w kilka obszarów: psychikę, ciało, relacje, pracę, finanse i bezpieczeństwo.

Skutki psychiczne

U części osób najpierw pojawiają się zmiany psychiczne.

Mogą obejmować:

• lęk,

• drażliwość,

• obniżony nastrój,

• bezsenność,

• apatię,

• problemy z koncentracją,

• problemy z pamięcią,

• impulsywność,

• wahania nastroju,

• silną podejrzliwość,

• paranoję,

• omamy,

• urojenia,

• psychozę.

Bardzo ważne jest rozróżnienie, czy objaw występuje wyłącznie podczas działania substancji, podczas zjazdu, po jej odstawieniu czy również w dłuższym okresie abstynencji.

Czasem narkotyk wywołuje objaw.

Czasem nasila problem, który istniał wcześniej.

A czasem osoba zaczęła używać właśnie po to, żeby samodzielnie radzić sobie z wcześniejszym lękiem, depresyjnością, napięciem czy traumą.

Dlatego diagnostyka powinna uwzględniać oba obszary.

Zjazdy i wyczerpanie

Po substancjach pobudzających może pojawić się okres silnego spadku.

Osoba, która wcześniej była przez wiele godzin pobudzona, może nagle:

• spać bardzo długo,

• nie mieć energii,

• być drażliwa,

• nie odczuwać przyjemności,

• czuć pustkę,

• mieć silny głód,

• być przygnębiona,

• unikać ludzi.

Rodzina może wtedy pomyśleć:

„Teraz przynajmniej śpi i dochodzi do siebie.”

Częściowo rzeczywiście organizm może być wyczerpany.

Ale zjazd jest też momentem, w którym może pojawić się silne ryzyko ponownego użycia.

Skutki dla zdrowia fizycznego

Nie istnieje jedna lista skutków wszystkich narkotyków.

W zależności od substancji zagrożenia mogą obejmować między innymi:

• zaburzenia pracy serca,

• bardzo wysokie ciśnienie,

• udar,

• drgawki,

• problemy z oddychaniem,

• utratę przytomności,

• zaburzenia temperatury ciała,

• odwodnienie,

• niedożywienie,

• problemy ze snem,

• urazy,

• infekcje,

• uszkodzenia określonych narządów.

Przy używaniu wielu substancji jednocześnie ocena ryzyka robi się jeszcze trudniejsza.

Europejski raport narkotykowy EUDA zwraca obecnie szczególną uwagę na złożoność rynku narkotykowego i powszechność używania wielu substancji, co może zwiększać ryzyko i utrudniać reakcję medyczną.

Przedawkowanie nie dotyczy wyłącznie osób „bardzo uzależnionych”

To ważny mit.

Człowiek nie musi używać narkotyków od wielu lat, aby doznać ciężkiego zatrucia.

Znaczenie może mieć:

• nieznany skład,

• wysoka moc substancji,

• powrót po przerwie,

• spadek tolerancji,

• zmieszanie kilku środków,

• alkohol,

• leki,

• choroba współistniejąca,

• inna ilość substancji niż zakładano.

W przypadku silnych opioidów szczególnie niebezpieczne jest zahamowanie oddychania.

Przy stymulantach zagrożeniem mogą być między innymi ciężkie problemy sercowo-naczyniowe, drgawki czy skrajne pobudzenie.

Skutki rodzinne

Uzależnienie bardzo często zaczyna organizować życie całej rodziny.

Bliscy przestają zastanawiać się nad własnym dniem.

Zaczynają zastanawiać się:

„Czy dzisiaj bierze?”

„Gdzie jest?”

„Czy wróci?”

„Czy znowu zniknęły pieniądze?”

„Czy odbierze telefon?”

„Czy można mu wierzyć?”

„Czy mam go kontrolować?”

„Czy dać mu pieniądze?”

„Czy wyrzucić go z domu?”

Dom zaczyna funkcjonować wokół substancji.

Bliscy mogą przejmować odpowiedzialność, spłacać długi, usprawiedliwiać nieobecności, sprawdzać telefon albo nieustannie próbować kontrolować osobę uzależnioną.

To zwykle prowadzi do coraz większego zmęczenia.

Więcej o tej sytuacji opisuje artykuł rodzina osoby uzależnionej od narkotyków.

Jak pomagać, a czego nie robić?

Bliski człowiek naturalnie chce pomóc.

Problem zaczyna się wtedy, gdy pomoc zamienia się w usuwanie każdej konsekwencji.

Przykład:

osoba nie idzie do pracy po używaniu.

Rodzic dzwoni do pracodawcy i wymyśla chorobę.

Osoba wydaje wszystkie pieniądze.

Partner pokrywa rachunki i spłaca dług.

Osoba znika.

Rodzina szuka jej przez całą noc, a następnego dnia zachowuje się tak, jakby nic się nie wydarzyło.

Taka reakcja jest zrozumiała emocjonalnie, ale może sprawić, że osoba używająca ponosi coraz mniej realnych konsekwencji własnych zachowań.

Jeżeli Krok 6 jest już opublikowany, tutaj powinien znaleźć się link: jak pomóc osobie uzależnionej od narkotyków.

Jeśli Krok 6 nie jest jeszcze opublikowany — usuń powyższe zdanie przed publikacją.

Skutki finansowe i zawodowe

Uzależnienie może prowadzić do:

• częstych nieobecności,

• spóźnień,

• błędów w pracy,

• utraty klientów,

• konfliktów,

• utraty pracy,

• pożyczania pieniędzy,

• zadłużenia,

• sprzedaży rzeczy,

• niekontrolowanych wydatków.

Nie u każdego problemy finansowe pojawiają się na początku.

Osoba dobrze zarabiająca może długo finansować substancję bez widocznego zadłużenia.

To nie oznacza, że problem jest mniejszy.

Skutki społeczne

Z czasem może zmieniać się środowisko.

Kontakty niezwiązane z narkotykami stopniowo zanikają, ponieważ:

• bliscy zaczynają stawiać granice,

• osoba wstydzi się swojego zachowania,

• musi ukrywać używanie,

• coraz więcej czasu spędza z osobami używającymi.

Powstaje środowisko, w którym substancja staje się czymś normalnym.

To później bardzo utrudnia zmianę.

Regeneracja nie oznacza jeszcze zakończenia uzależnienia

Po odstawieniu osoba może po pewnym czasie:

• lepiej spać,

• odzyskać apetyt,

• poprawić wygląd,

• wrócić do pracy,

• zacząć ćwiczyć.

To bardzo pozytywne.

Ale poprawa fizyczna nie musi oznaczać, że mechanizm uzależnienia zniknął.

Głód, wyzwalacze, przekonania i stare środowisko mogą nadal pozostać.

Dlatego warto rozróżniać fizyczne dochodzenie do równowagi od pracy terapeutycznej.

Temat zdrowienia organizmu rozwija artykuł regeneracja organizmu po narkotykach.

Kiedy szukać pomocy i jak wygląda leczenie uzależnienia od narkotyków?

Nie trzeba czekać, aż osoba straci pracę, rodzinę, mieszkanie i zdrowie.

„Dno” nie jest warunkiem rozpoczęcia leczenia.

Jeżeli powtarza się utrata kontroli i używanie mimo konsekwencji, jest już wystarczający powód, aby skonsultować sytuację.

Kiedy warto umówić konsultację?

Pomocy warto szukać, gdy osoba:

• wielokrotnie próbuje przestać i wraca,

• nie potrafi kontrolować ilości,

• bierze coraz częściej,

• doświadcza silnego głodu,

• używa w samotności,

• zaniedbuje obowiązki,

• ma problemy w relacjach,

• kłamie w sprawie używania,

• wydaje coraz więcej pieniędzy,

• zmienia środowisko,

• bierze mimo pogorszenia zdrowia,

• ma zjazdy,

• miesza substancje,

• miała wcześniejsze zatrucie lub przedawkowanie,

• doświadcza lęku, paranoi lub innych problemów psychicznych po używaniu.

Nie trzeba mieć pewności co do diagnozy przed konsultacją.

Od tego właśnie jest rozmowa diagnostyczna.

Kiedy nie czekać na konsultację terapeutyczną?

Są sytuacje, w których pierwszym krokiem nie jest zwykła rozmowa o terapii, lecz ratowanie zdrowia lub życia.

Natychmiastowej reakcji wymagają między innymi:

• utrata przytomności,

• brak prawidłowego oddechu,

• bardzo wolny lub płytki oddech,

• sinienie,

• drgawki,

• silny ból w klatce piersiowej,

• objawy udaru,

• ciężka duszność,

• poważne zaburzenia świadomości,

• skrajne pobudzenie,

• psychoza,

• agresja zagrażająca bezpieczeństwu,

• myśli samobójcze z bezpośrednim zagrożeniem,

• próba samobójcza,

• ciężki stan po zmieszaniu kilku substancji.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub bezpieczeństwa należy zadzwonić pod 112.

Nie należy czekać, aż osoba „się wyśpi”, „uspokoi” albo „sama dojdzie do siebie”, jeśli jej stan wskazuje na zagrożenie.

Dlaczego wcześniejsza pomoc ma znaczenie?

Rodzina często czeka:

„Może sam zrozumie.”

„Jeszcze nie jest tak źle.”

„Przecież chodzi do pracy.”

„Nie bierze codziennie.”

„Nie wygląda jak osoba uzależniona.”

Problem może jednak rozwijać się jeszcze długo przed utratą całego dotychczasowego życia.

Im bardziej narkotyk zostaje połączony ze stresem, emocjami, środowiskiem i codziennymi nawykami, tym więcej obszarów trzeba później zmienić.

Pierwsza rozmowa nie musi oznaczać natychmiastowego pobytu

Pomoc może mieć różną intensywność.

KCPU opisuje w Polsce zarówno leczenie ambulatoryjne i dzienne, jak również pomoc stacjonarną, poradnictwo indywidualne, rodzinne i psychoterapię.

Nie każda osoba potrzebuje dokładnie tego samego modelu.

Forma pomocy powinna zależeć między innymi od:

• używanej substancji,

• częstotliwości,

• aktualnego stanu zdrowia,

• problemów psychicznych,

• wcześniejszych prób leczenia,

• środowiska,

• warunków domowych,

• poziomu kontroli,

• ryzyka szybkiego powrotu.

Co dzieje się w terapii uzależnienia?

W terapii uzależnień nie chodzi wyłącznie o przekonanie pacjenta, że narkotyki są szkodliwe.

Najczęściej on już to wie.

Trzeba odpowiedzieć na trudniejsze pytania:

• dlaczego mimo tej wiedzy wraca?

• co uruchamia głód?

• co dzieje się przed użyciem?

• jakie emocje trudno mu wytrzymać?

• jak racjonalizuje kolejną dawkę?

• jakie sytuacje są najbardziej ryzykowne?

• jak reaguje na konflikty?

• czy ma inne sposoby regulowania napięcia?

• jaką rolę odgrywa środowisko?

• co zrobi po zakończeniu intensywnej terapii?

NIDA podkreśla, że skuteczne leczenie uzależnień powinno uwzględniać więcej niż samo używanie substancji — także potrzeby medyczne, psychiczne, społeczne, rodzinne i zawodowe.

Nie istnieje jedna terapia właściwa dla wszystkich

Osoba używająca marihuany codziennie od kilku lat będzie miała inne problemy niż ktoś, kto wpada w kilkudniowe ciągi na stymulantach.

Jeszcze inaczej może wyglądać sytuacja osoby używającej opioidów albo wielu substancji.

Dlatego leczenie powinno być indywidualizowane.

Istotne może być połączenie:

• psychoterapii indywidualnej,

• terapii grupowej,

• pracy nad motywacją,

• CBT,

• pracy nad nawrotem,

• wsparcia psychiatrycznego,

• opieki lekarskiej,

• pracy z rodziną,

• grup samopomocowych,

• dalszej opieki po intensywnym etapie leczenia.

W niektórych zaburzeniach związanych z używaniem substancji ważną rolę odgrywa również leczenie farmakologiczne prowadzone przez lekarza.

A jeśli osoba nie chce pomocy?

To jedna z najczęstszych sytuacji.

Rodzina mówi:

„My widzimy problem. On twierdzi, że wszystko jest w porządku.”

Nie warto wtedy godzinami spierać się o słowo „uzależnienie”.

Lepiej rozmawiać o konkretnych faktach:

„Trzy razy nie poszedłeś do pracy.”

„Po raz kolejny zniknąłeś na całą noc.”

„Pożyczyłeś pieniądze i ich nie oddałeś.”

„Miałeś powiedzieć, że nie będziesz brał, a znowu wróciłeś pod wpływem.”

„Po użyciu nie było z tobą kontaktu.”

Fakty są trudniejsze do zanegowania niż etykieta.

Rodzina również może potrzebować pomocy

KCPU wskazuje, że system pomocy dla osób uzależnionych obejmuje również ich bliskich.

To bardzo ważne.

Rodzina nie musi czekać, aż osoba używająca zgodzi się na leczenie, żeby sama zacząć konsultować:

• granice,

• sposób rozmowy,

• konsekwencje,

• bezpieczeństwo,

• własne emocje,

• dalsze postępowanie.

Bliski człowiek nie musi samodzielnie „wyleczyć” osoby uzależnionej.

Może natomiast zmienić własny sposób reagowania.

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

Ośrodek NIWA pomaga osobom dorosłym, u których używanie narkotyków lub innych substancji psychoaktywnych zaczęło prowadzić do utraty kontroli, nawrotów, problemów emocjonalnych, rodzinnych i życiowych.

Pierwszym celem jest zrozumienie sytuacji konkretnego człowieka.

Nie tylko:

„Co bierzesz?”

ale również:

„Jak często?”

„Co dzieje się po pierwszej dawce?”

„Czy potrafisz się zatrzymać?”

„Co powoduje powrót?”

„Jak wygląda zjazd?”

„Co się dzieje w rodzinie?”

„Jakie były wcześniejsze próby przerwania?”

„Co wydarzy się po powrocie do dotychczasowego środowiska?”

W terapii ważna jest praca nad mechanizmem uzależnienia, głodem, wyzwalaczami, emocjami, relacjami, zaprzeczaniem i planem dalszego funkcjonowania.

W przypadku ostrych objawów somatycznych lub psychiatrycznych najważniejsze jest wcześniej zapewnienie odpowiedniej pomocy medycznej i bezpieczeństwa pacjenta.

Komentarz specjalisty

„W uzależnieniu od narkotyków bardzo łatwo skupić się wyłącznie na pytaniu, ile razy dana osoba bierze. W praktyce znacznie ważniejsze jest to, co dzieje się z kontrolą. Pacjent może nie używać codziennie, a mimo tego po pierwszej dawce nie potrafić się zatrzymać, wielokrotnie wracać mimo konsekwencji i podporządkowywać substancji kolejne obszary życia. W terapii szukamy całego procesu prowadzącego do użycia — bo właśnie tam znajduje się przestrzeń do realnej zmiany.”

dr Karolina Piątek
specjalistka psychoterapii uzależnień, kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA

Krótkie podsumowanie

Uzależnienie od narkotyków nie zawsze oznacza codzienne branie. Najważniejszym sygnałem jest stopniowa utrata kontroli: osoba planuje używać mniej, robić przerwy albo całkowicie przestać, ale po czasie powtarza ten sam schemat.

Problem zaczyna obejmować kolejne części życia. Narkotyk może wpływać na psychikę, zdrowie, relacje, pracę, pieniądze i środowisko. Mimo narastających konsekwencji osoba nadal wraca.

Nie trzeba czekać na „dno”. Jeżeli utrata kontroli się powtarza, warto rozpocząć konsultację wcześniej.

Rodzina również może szukać pomocy niezależnie od tego, czy osoba używająca jest już gotowa na leczenie.

Przy utracie przytomności, nieprawidłowym oddychaniu, drgawkach, ciężkim bólu w klatce piersiowej, psychozie, zachowaniu samobójczym albo bezpośrednim zagrożeniu bezpieczeństwa pierwszym krokiem nie jest rozmowa terapeutyczna — tylko pilna pomoc i telefon pod 112.