Rodzina osoby uzależnionej od narkotyków — jak uzależnienie wpływa na bliskich?

Jak uzależnienie od narkotyków wpływa na rodzinę?

Uzależnienie od narkotyków zwykle nie niszczy relacji jednym zdarzeniem. Częściej robi to powoli.

Najpierw rodzina widzi zmianę, ale próbuje ją tłumaczyć. Może to stres. Może złe towarzystwo. Może etap. Może bunt. Może problemy w pracy albo w szkole. Może „każdemu się zdarza”.

Potem zaczyna się niepokój. Bliscy zauważają, że coś się powtarza: zniknięcia, kłamstwa, dziwne zachowania, problemy z pieniędzmi, agresja, spadek nastroju, bezsenność, nagłe pobudzenie albo zamykanie się w pokoju.

W domu pojawia się czuwanie.

Rodzina nie odpoczywa normalnie. Czeka, sprawdza, nasłuchuje, patrzy na oczy, słucha tonu głosu, analizuje wiadomości. Każde spóźnienie zaczyna mieć znaczenie. Każdy brak odpowiedzi wywołuje napięcie.

To bardzo męczące.

Bliscy często żyją pytaniami:

• czy on znowu bierze?
• czy ona mówi prawdę?
• czy to są narkotyki, czy tylko moje podejrzenia?
• czy mam przeszukać pokój?
• czy sprawdzić telefon?
• czy dać pieniądze?
• czy powiedzieć komuś z rodziny?
• czy jeszcze czekać, czy już szukać pomocy?

Takie życie potrafi wyczerpać psychicznie nawet bardzo silną rodzinę.

Kłamstwa, znikanie i utrata zaufania

Jednym z pierwszych skutków uzależnienia od narkotyków jest utrata zaufania.

Osoba biorąca może zaprzeczać, minimalizować problem, ukrywać kontakty, kłamać w sprawie pieniędzy albo znikać z domu bez wyjaśnienia. Czasem mówi, że rodzina przesadza. Czasem obiecuje, że „to ostatni raz”. Czasem odwraca uwagę i oskarża bliskich o kontrolę, brak zaufania albo „czepianie się”.

Rodzina zaczyna wtedy wątpić nie tylko w osobę uzależnioną, ale też w siebie.

„Może naprawdę przesadzam?”
„Może jestem przewrażliwiona?”
„Może to nie narkotyki?”
„Może nie powinnam sprawdzać?”
„Może gdybym inaczej rozmawiał, byłoby lepiej?”

To bardzo trudne, bo uzależnienie często wciąga rodzinę w ciągłe szukanie dowodów.

Zaufanie nie znika dlatego, że bliscy chcą kontrolować. Znika, bo wiele razy słyszeli coś, co później okazywało się nieprawdą.

I wtedy relacja przestaje być bezpieczna.

Pieniądze, długi i kradzieże

W uzależnieniu od narkotyków często pojawia się temat pieniędzy.

Nie zawsze od razu. Ale gdy problem się pogłębia, rodzina może zauważyć:

• pożyczanie pieniędzy bez jasnego powodu,
• znikające drobne kwoty z domu,
• sprzedaż rzeczy,
• nowe długi,
• prośby o „ostatnią pomoc”,
• presję emocjonalną,
• wymuszanie pieniędzy,
• tajemnicze przelewy,
• kontakty z osobami, których rodzina nie zna,
• nagłe problemy finansowe mimo pracy albo stałego wsparcia.

Dla bliskich to bardzo bolesne. Zwłaszcza dla rodziców dorosłej osoby uzależnionej. Chcą pomóc, ale boją się, że pieniądze pójdą na narkotyki. Odmowa wydaje się okrutna. Zgoda może pogłębiać problem.

W takich sytuacjach rodzina często potrzebuje wsparcia, żeby rozdzielić pomoc od finansowania uzależnienia.

Pomoc nie zawsze oznacza danie pieniędzy.

Czasem pomoc oznacza odmowę. Czasem jasną granicę. Czasem kontakt ze specjalistą. Czasem zabezpieczenie własnych środków i dokumentów. Czasem rozmowę z terapeutą, zanim rodzina kolejny raz „ratuje sytuację”.

Agresja, paranoja i sytuacje alarmowe

Niektóre narkotyki mogą zwiększać ryzyko silnego pobudzenia, lęku, paranoi, agresji, bezsenności, omamów albo psychozy. Rodzina może widzieć zachowania, których wcześniej nie znała: podejrzliwość, przekonanie, że ktoś śledzi, dziwne wypowiedzi, nagłe wybuchy, nieprzewidywalność albo silny niepokój.

Nie zawsze da się spokojnie „przegadać” taką sytuację.

Jeśli osoba jest bardzo pobudzona, agresywna, ma urojenia, słyszy głosy, zachowuje się niebezpiecznie, grozi sobie lub innym, w domu są dzieci albo pojawia się bezpośrednie zagrożenie — trzeba zadbać o bezpieczeństwo.

W sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia dzwoń pod numer 112.

Jeśli w domu pojawia się przemoc, groźby albo zagrożenie dla bliskich, można skorzystać także z pomocy Niebieskiej Linii: 800 120 002.

To ważne.

Rodzina nie musi sama uspokajać osoby, która jest w stanie silnego pobudzenia, psychozy albo agresji. W takich sytuacjach bezpieczeństwo jest ważniejsze niż przekonywanie.

Co przeżywają bliscy osoby uzależnionej od narkotyków?

Rodzina osoby uzależnionej od narkotyków często żyje w dużym napięciu, ale każdy członek rodziny może przeżywać to inaczej.

Rodzice inaczej. Partner inaczej. Dzieci inaczej. Rodzeństwo inaczej. Przyjaciele jeszcze inaczej.

Wspólne jest jedno: uzależnienie zaczyna organizować relacje.

Nagle dom nie kręci się wokół zwykłych spraw, tylko wokół pytania, co zrobi osoba uzależniona.

Czy wróci? Czy bierze? Czy skłamie? Czy będzie agresywna? Czy znowu poprosi o pieniądze? Czy zgodzi się na pomoc? Czy tym razem naprawdę chce zmiany?

To bardzo obciążające.

Rodzice osoby uzależnionej od narkotyków

Rodzice często najdłużej próbują ratować.

Szukają informacji, sprawdzają objawy, rozmawiają z innymi rodzicami, przeglądają telefon, kontrolują pokój, czekają po nocach. Czasem obwiniają siebie. Czasem obwiniają znajomych dziecka. Czasem obwiniają szkołę, partnera, środowisko, internet, miasto, złe towarzystwo.

Często pojawia się myśl:

„Gdzie popełniliśmy błąd?”

To bardzo bolesne pytanie. Ale samo obwinianie zwykle nie pomaga.

Rodzic dorosłej osoby uzależnionej jest w szczególnie trudnym miejscu. Z jednej strony to nadal jego dziecko. Z drugiej — dorosły człowiek, który podejmuje własne decyzje. Granica między pomocą a wyręczaniem staje się bardzo trudna.

Rodzice mogą:

• dawać pieniądze, choć boją się, na co zostaną wydane,
• pozwalać wracać do domu po kolejnych kryzysach bez żadnych zasad,
• spłacać długi,
• ukrywać problem przed dalszą rodziną,
• załatwiać terapię bez realnej zgody osoby uzależnionej,
• żyć w ciągłym poczuciu winy.

To nie znaczy, że rodzice są winni. To znaczy, że często potrzebują wsparcia, żeby zobaczyć, co naprawdę pomaga, a co tylko na chwilę zmniejsza lęk.

Partner osoby uzależnionej od narkotyków

Partnerzy osób uzależnionych od narkotyków często żyją w samotności.

Z zewnątrz relacja może wyglądać normalnie. W środku jest niepewność, brak zaufania, lęk, kłótnie, ukrywanie, sprawdzanie i wstyd.

Partner może czuć, że kocha osobę, ale nie ufa jej zachowaniu. Chce być blisko, ale boi się kolejnego kłamstwa. Chce pomagać, ale coraz częściej czuje, że jest wykorzystywany.

W relacji mogą pojawić się:

• konflikty o pieniądze,
• ukrywanie kontaktów,
• znikanie na noce,
• podejrzenia zdrady albo kontaktów z osobami z „towarzystwa”,
• agresja słowna,
• chłód emocjonalny,
• problemy z bliskością,
• izolacja od znajomych,
• wstyd przed rodziną,
• przejmowanie odpowiedzialności za dom.

Partner często słyszy obietnice. I bardzo chce w nie wierzyć.

Ale jeśli obietnice nie prowadzą do realnej zmiany, relacja zaczyna się zużywać. Zostaje napięcie, kontrola i coraz większe zmęczenie.

W tym kontekście pomocny może być tekst: jak wspierać osobę uzależnioną, bo dobrze pokazuje różnicę między pomocą a ratowaniem.

Dzieci w rodzinie, w której są narkotyki

Dzieci nie muszą znać szczegółów, żeby czuć, że coś jest nie tak.

Widzą napięcie. Słyszą kłótnie. Czują lęk dorosłych. Widzą zmianę zachowania rodzica, rodzeństwa albo innej bliskiej osoby. Czasem uczą się być cicho. Czasem próbują być „grzeczne”, żeby nie dokładać problemów. Czasem biorą na siebie odpowiedzialność za coś, co nigdy nie powinno być ich ciężarem.

Dziecko może myśleć:

• „to moja wina”,
• „nie mogę nikomu powiedzieć”,
• „muszę pilnować mamy”,
• „muszę chronić młodsze rodzeństwo”,
• „jak będę spokojny, to nie będzie awantury”,
• „u nas w domu nie mówi się prawdy”.

To bardzo obciążające.

Dorośli czasem próbują chronić dzieci milczeniem. Ale dzieci często i tak czują napięcie. Nie zawsze potrzebują wszystkich szczegółów. Potrzebują za to bezpiecznego komunikatu: to nie twoja wina, dorośli szukają pomocy, masz prawo mówić o tym, co czujesz.

Jeśli w domu jest przemoc, chaos, osoby pod wpływem, nieprzewidywalne zachowania albo zagrożenie, najpierw trzeba chronić dziecko.

Nie wizerunek rodziny.

Dziecko.

Rodzeństwo i dalsza rodzina

Rodzeństwo osoby uzależnionej od narkotyków często bywa pomijane.

Cała uwaga idzie na osobę, która bierze. Jej kryzysy, jej długi, jej znikanie, jej leczenie, jej obietnice. Rodzeństwo może czuć złość, żal, zazdrość albo poczucie winy, że „nie umie pomóc”.

Czasem starsze rodzeństwo zaczyna pełnić rolę drugiego rodzica. Czasem młodsze czuje się niewidzialne. Czasem w domu obowiązuje niepisana zasada: nie dokładaj problemów, bo i tak jest ciężko.

Dalsza rodzina też często nie wie, co robić. Jedni mówią: „wyrzuć go z domu”. Inni: „przecież to twoje dziecko, musisz pomagać”. Jeszcze inni udają, że nic się nie dzieje.

Takie skrajne rady rzadko pomagają.

Rodzina potrzebuje czegoś więcej niż haseł. Potrzebuje spokojnego uporządkowania sytuacji, granic i realnego planu działania.

Kiedy rodzina osoby uzależnionej od narkotyków powinna szukać pomocy?

Rodzina często czeka.

Czeka, aż osoba uzależniona sama zrozumie. Czeka, aż „ten etap minie”. Czeka, aż obietnica tym razem będzie prawdziwa. Czeka, aż będzie gorzej, bo wtedy może łatwiej będzie przekonać do leczenia.

Problem w tym, że czekanie potrafi trwać latami.

Bliscy nie muszą czekać, aż osoba uzależniona zgodzi się na terapię, żeby sami szukać pomocy. Mogą skorzystać z konsultacji, terapii rodzinnej albo wsparcia dla bliskich wcześniej — po to, żeby nie działać wyłącznie z lęku.

Sygnały, że rodzina też potrzebuje wsparcia

Warto szukać pomocy, gdy:

• w domu jest ciągłe napięcie,
• bliscy żyją sprawdzaniem i kontrolowaniem,
• pojawiają się kłamstwa, kradzieże lub długi,
• osoba uzależniona znika z domu,
• rodzina boi się rozmowy,
• są wybuchy agresji albo groźby,
• pojawia się paranoja, psychoza lub silne pobudzenie,
• dzieci widzą chaos, przemoc albo osoby pod wpływem,
• rodzice spłacają konsekwencje dorosłego dziecka,
• partner traci poczucie bezpieczeństwa,
• rodzina ukrywa problem przed otoczeniem,
• bliscy nie wiedzą, gdzie kończy się pomoc, a zaczyna ratowanie.

To nie znaczy, że rodzina jest winna.

To znaczy, że uzależnienie zaczęło niszczyć nie tylko osobę biorącą, ale też relacje i bezpieczeństwo domu.

Czy rodzina może pomóc, jeśli osoba uzależniona zaprzecza?

Może pomóc, ale nie w taki sposób, jak często by chciała.

Rodzina nie może za dorosłą osobę podjąć decyzji o leczeniu. Nie może za nią przeżyć terapii. Nie może za nią przestać brać. Nie może za nią ponieść odpowiedzialności.

Może jednak:

• przestać udawać, że problemu nie ma,
• mówić o faktach, nie tylko o emocjach,
• nie dawać pieniędzy, jeśli pogłębiają problem,
• nie ukrywać konsekwencji,
• zadbać o dzieci i bezpieczeństwo w domu,
• zachęcać do kontaktu ze specjalistą,
• skorzystać z pomocy dla siebie,
• przygotować jasne granice,
• reagować na sytuacje alarmowe.

To jest dużo.

Czasem zmiana po stronie rodziny nie powoduje od razu leczenia osoby uzależnionej. Ale może przerwać schemat, w którym wszyscy żyją pod dyktando narkotyków.

Jeśli rodzina szuka praktycznych kroków, dobrym kolejnym tekstem będzie: jak pomóc osobie uzależnionej od narkotyków.

Jak terapia może pomóc rodzinie?

Terapia lub konsultacja dla rodziny pomaga uporządkować sytuację.

Nie chodzi o to, żeby terapeuta powiedział rodzinie jedno proste zdanie: „zróbcie to i to”. W uzależnieniu rzadko jest tak prosto.

Chodzi o to, żeby zobaczyć:

• co rodzina już robi,
• co pomaga, a co wzmacnia chaos,
• gdzie potrzebne są granice,
• kto jest najbardziej przeciążony,
• czy dzieci są bezpieczne,
• czy występują objawy alarmowe,
• jak rozmawiać z osobą uzależnioną,
• kiedy rozważyć leczenie stacjonarne,
• jak bliscy mogą zadbać o siebie.

To szczególnie ważne, gdy rodzina jest już zmęczona i działa automatycznie. Jedna osoba kontroluje. Druga krzyczy. Trzecia milczy. Ktoś spłaca. Ktoś ukrywa. Ktoś udaje, że nie widzi.

Terapia pomaga zatrzymać ten układ.

Nie po to, żeby obwiniać rodzinę.

Po to, żeby przestała być sama.

Komentarz specjalisty

„Rodzina osoby uzależnionej od narkotyków często żyje w ogromnym napięciu. Bliscy próbują rozpoznać, czy ktoś bierze, czy mówi prawdę, czy sytuacja jest już niebezpieczna. W takiej atmosferze łatwo przejść od troski do kontroli albo ratowania. Wsparcie dla rodziny pomaga oddzielić fakty od lęku i zobaczyć, co naprawdę zależy od bliskich, a czego nie mogą zrobić za osobę uzależnioną.”
— mgr Anna Moskal, certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień, pedagog, terapeutka pracująca w Ośrodku Terapii Uzależnień NIWA

Jak NIWA wspiera rodziny osób uzależnionych od narkotyków?

W Ośrodku Terapii Uzależnień NIWA pracujemy z osobami dorosłymi uzależnionymi od substancji psychoaktywnych, w tym narkotyków. Widzimy, że problem nie kończy się na osobie, która bierze. Bardzo często dotyka też rodziców, partnerów, dzieci i innych bliskich.

Dlatego w terapii ważne jest rozumienie mechanizmów uzależnienia, nawrotów, głodu, kłamstw, napięcia i wpływu substancji na relacje.

Rodzina nie musi być terapeutą. Nie musi kontrolować osoby uzależnionej przez całą dobę. Nie musi też sama dźwigać strachu, wstydu i bezradności.

Może natomiast szukać wsparcia, lepiej rozumieć problem, stawiać granice i nie przejmować odpowiedzialności za decyzje dorosłej osoby.

NIWA prowadzi stacjonarną terapię uzależnień dla osób dorosłych. Pracujemy w kameralnych warunkach, w małych grupach, z terapią indywidualną i grupową. Ważnym elementem jest także przygotowanie do życia po terapii i praca nad nawrotem.

Więcej o leczeniu narkomanii znajdziesz na stronie leczenie narkomanii. O pracy ośrodka przeczytasz też tutaj: terapia uzależnień w Ośrodku NIWA oraz na stronie głównej: osrodekniwa.pl

Podsumowanie

Rodzina osoby uzależnionej od narkotyków często żyje w lęku, napięciu i niepewności.

Nie chodzi tylko o samo branie. Chodzi o wszystko, co pojawia się wokół: kłamstwa, znikanie, pieniądze, utratę zaufania, agresję, izolację, strach o dzieci i bezradność bliskich.

Rodzina może pomagać, ale nie może żyć za osobę uzależnioną.

Może szukać wsparcia, stawiać granice, reagować na zagrożenie i przestać działać wyłącznie z paniki.

To nie jest brak miłości.

To czasem jedyny sposób, żeby uzależnienie nie zniszczyło całego domu.