Metody leczenia uzależnień

Na czym polega leczenie uzależnień?

Leczenie uzależnień polega na zatrzymaniu destrukcyjnego schematu i nauczeniu się innego sposobu funkcjonowania bez substancji albo zachowania nałogowego.

To nie jest tylko „przestać pić”, „przestać brać”, „nie grać”, „nie sięgać po leki” albo „nie wracać do kompulsywnego zachowania”. Samo zatrzymanie jest ważne, ale zwykle nie rozwiązuje całego problemu.

Uzależnienie wpływa na sposób myślenia, emocje, relacje, ciało, układ nagrody, decyzje i codzienny rytm życia. Dlatego leczenie musi obejmować więcej niż sam zakaz używania.

W praktyce terapia pomaga osobie uzależnionej zobaczyć:

• jak działa u niej mechanizm uzależnienia,
• co poprzedza używanie albo zachowanie nałogowe,
• jakie emocje i sytuacje zwiększają ryzyko nawrotu,
• jak rozpoznawać głód,
• jak odbudowywać odpowiedzialność,
• jak rozmawiać z bliskimi bez uciekania w zaprzeczanie,
• jak układać codzienność po terapii,
• jak reagować, gdy pojawia się kryzys.

Jeśli ktoś dopiero próbuje zrozumieć, gdzie kończy się nawyk, a zaczyna poważniejszy problem, dobrym punktem wyjścia jest tekst czym jest uzależnienie. Metody leczenia mają sens dopiero wtedy, gdy rozumiemy, że uzależnienie nie jest wyłącznie kwestią silnej woli.

Leczenie uzależnień nie zawsze zaczyna się od ośrodka

Część osób uważa, że leczenie uzależnień oznacza od razu pobyt w ośrodku. To nie zawsze prawda.

Pomoc może zacząć się od konsultacji, poradni leczenia uzależnień, rozmowy z terapeutą, spotkania z lekarzem, grupy wsparcia albo wsparcia dla rodziny. Dopiero w niektórych sytuacjach potrzebna jest bardziej intensywna forma pomocy, na przykład oddział dzienny, detoks albo terapia stacjonarna.

Ważne jest dopasowanie.

Osoba, która ma stabilną sytuację, wsparcie bliskich i potrafi utrzymać podstawowe obowiązki, może na początku korzystać z poradni lub terapii ambulatoryjnej.

Osoba, która ma za sobą nawroty, ciągi, silne mechanizmy zaprzeczania, trudne środowisko, brak bezpiecznych granic w domu albo duże ryzyko powrotu do używania, może potrzebować bardziej uporządkowanej formy leczenia.

Leczenie powinno odpowiadać na pytanie: co realnie zwiększa szansę na zmianę w tej konkretnej sytuacji?

Detoks nie jest terapią

To jedno z najważniejszych rozróżnień.

Detoks może być potrzebny, gdy organizm wymaga bezpiecznego przerwania używania substancji albo zabezpieczenia objawów odstawiennych. Dotyczy to szczególnie alkoholu, niektórych leków, opioidów i sytuacji, w których substancje były mieszane.

Ale detoks nie uczy życia bez uzależnienia.

Może oczyścić organizm i pomóc przejść przez etap odstawienia, ale nie zastępuje psychoterapii, pracy nad mechanizmami, nawrotami, emocjami, relacjami i zmianą codziennych schematów.

Dlatego po detoksie często potrzebna jest dalsza terapia. Bez niej osoba może wrócić do tego samego środowiska, tych samych reakcji i tych samych sposobów radzenia sobie z napięciem.

Rodzina czasem mówi: „był na detoksie, więc powinno być dobrze”. To zrozumiała nadzieja, ale zbyt uproszczona. Detoks może być początkiem, nie całym leczeniem.

Najważniejsze metody leczenia uzależnień

Metody leczenia uzależnień można podzielić na kilka obszarów. W praktyce często się one łączą.

Rzadko zdarza się, że jedna metoda działa w oderwaniu od reszty. Osoba uzależniona może potrzebować terapii indywidualnej, grupy, wsparcia rodziny, konsultacji lekarskiej i planu na życie po terapii. Ktoś inny będzie potrzebował przede wszystkim poradni i pracy nad motywacją. Jeszcze ktoś inny — terapii stacjonarnej, bo dotychczasowe próby były zbyt krótkie albo zbyt słabe wobec skali problemu.

Najważniejsze jest to, żeby nie mylić metody z hasłem. „Terapia” nie oznacza samego chodzenia na spotkania. „Grupa” nie oznacza tylko opowiadania o sobie. „Farmakologia” nie oznacza rozwiązania problemu tabletką. „Ośrodek” nie oznacza ucieczki od życia, tylko czasową strukturę, która ma pomóc wrócić do niego inaczej.

Psychoterapia indywidualna

Psychoterapia indywidualna daje przestrzeń do pracy nad osobistą historią uzależnienia. Osoba może zobaczyć, co ją uruchamia, jakie emocje poprzedzają używanie, jak wygląda jej schemat zaprzeczania, jak radzi sobie ze wstydem, napięciem, poczuciem winy, samotnością albo złością.

To ważne, bo uzależnienie często pełni jakąś funkcję.

Dla jednej osoby alkohol jest sposobem na wyciszenie. Dla innej narkotyki są próbą poczucia energii albo pewności siebie. Dla kogoś leki są sposobem na sen, lęk albo przeciążenie. Hazard może dawać pobudzenie, ucieczkę albo złudzenie odzyskania kontroli.

Psychoterapia pomaga zobaczyć nie tylko „co robię”, ale też „po co to robię” i „czego muszę nauczyć się inaczej”.

W terapii indywidualnej można pracować nad:

• motywacją do zmiany,
• rozpoznawaniem mechanizmów uzależnienia,
• głodem i wyzwalaczami,
• emocjami,
• relacjami,
• nawrotami,
• wstydem i poczuciem winy,
• odpowiedzialnością,
• planem po terapii.

Nie każda rozmowa jest od razu przełomem. Czasem leczenie polega na powolnym zdejmowaniu zaprzeczania i uczeniu się, że zmiana nie dzieje się tylko w deklaracjach, ale w codziennych decyzjach.

Terapia grupowa

Terapia grupowa jest jedną z ważnych form leczenia uzależnień, bo uzależnienie często izoluje. Osoba zaczyna ukrywać problem, porównywać się, usprawiedliwiać, żyć w tajemnicy albo mieć poczucie, że nikt jej nie rozumie.

Grupa konfrontuje to w bezpieczny sposób.

Nie chodzi o zawstydzanie. Chodzi o zobaczenie, że inne osoby przechodzą przez podobne mechanizmy: zaprzeczanie, obietnice bez zmiany, nawroty, manipulacje, lęk przed trzeźwością, trudność w relacjach, wstyd po konsekwencjach.

W grupie można usłyszeć informacje zwrotne, których w domu często nie da się przyjąć, bo są obciążone konfliktem, żalem albo historią rodzinną.

Terapia grupowa pomaga też ćwiczyć szczerość, odpowiedzialność i kontakt z ludźmi bez uciekania w substancję albo zachowanie nałogowe.

Psychoedukacja

Psychoedukacja nie jest dodatkiem „dla początkujących”. Jest bardzo ważna, bo wiele osób długo nie rozumie, jak działa uzależnienie.

Osoba może myśleć:

„Wystarczy, że przestanę”.
„Muszę po prostu mieć silniejszą wolę”.
„Nawrót pojawia się nagle”.
„Głód to dowód, że terapia nie działa”.
„Jak minie kryzys, wszystko będzie dobrze”.
„Rodzina przesadza”.

Psychoedukacja porządkuje wiedzę. Pokazuje mechanizmy uzależnienia, fazy nawrotu, działanie wyzwalaczy, wpływ stresu, rolę snu, emocji, rutyny, relacji i środowiska.

Dzięki temu osoba uzależniona i rodzina zaczynają mniej działać w chaosie.

Nie chodzi o samą teorię. Chodzi o praktyczne rozumienie: co zwiększa ryzyko, co pomaga, kiedy reagować, kiedy prosić o wsparcie i dlaczego sama obietnica poprawy zwykle nie wystarcza.

Terapia rodzinna i wsparcie dla bliskich

Uzależnienie rzadko dotyczy tylko jednej osoby. Nawet jeśli jedna osoba pije, bierze, gra albo nadużywa leków, konsekwencje ponosi cały dom.

Rodzina może żyć w napięciu, kontrolować, ukrywać problem, spłacać długi, usprawiedliwiać, ratować, bać się rozmów albo przejmować odpowiedzialność za dorosłego człowieka.

Dlatego w leczeniu ważne może być wsparcie bliskich.

Nie zawsze oznacza to klasyczną terapię rodzinną ze wszystkimi domownikami. Czasem wystarczy konsultacja dla partnera, rodzica albo dorosłego dziecka. Czasem potrzebna jest grupa wsparcia. Czasem terapia rodzinna ma sens dopiero wtedy, gdy osoba uzależniona jest już bardziej stabilna.

Celem wsparcia dla rodziny nie jest kontrolowanie osoby uzależnionej. Celem jest odzyskanie wpływu tam, gdzie rodzina naprawdę go ma: na granice, bezpieczeństwo, komunikację, dzieci, finanse i własne reakcje.

Terapia poznawczo-behawioralna i praca nad schematami

W leczeniu uzależnień często wykorzystuje się elementy terapii poznawczo-behawioralnej. Chodzi o rozpoznawanie myśli, emocji i zachowań, które prowadzą do używania albo nawrotu.

Przykład:

„Jeden raz nie zaszkodzi”.
„Nikt się nie dowie”.
„Skoro miałem ciężki dzień, należy mi się”.
„Już wszystko stracone, więc nie ma sensu się starać”.
„Poradzę sobie sam, nie potrzebuję nikogo”.

Takie myśli nie są neutralne. Mogą uruchamiać cały łańcuch zachowań.

Praca terapeutyczna pomaga zatrzymać ten łańcuch wcześniej. Nie dopiero w momencie sięgnięcia po substancję albo zachowania nałogowego, ale na etapie napięcia, decyzji, usprawiedliwienia, izolacji albo kontaktu z wyzwalaczem.

Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach

Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach koncentruje się na zasobach, celach i konkretnych krokach, które mogą pomagać osobie w zmianie. Nie oznacza ignorowania problemu. Oznacza pracę nad tym, co może zacząć działać inaczej.

W uzależnieniu to podejście może być pomocne szczególnie wtedy, gdy osoba potrzebuje zobaczyć, że zmiana nie jest abstrakcyjnym hasłem, tylko serią małych, realnych decyzji.

W praktyce ważne są pytania:

Co już działa, choćby minimalnie?
Kiedy problem jest słabszy?
Co pomaga utrzymać trzeźwość albo przerwę od zachowania?
Kto wspiera zmianę?
Jak wygląda najbliższy realny krok?
Co będzie znakiem, że idziemy w dobrą stronę?

Ośrodek NIWA korzysta między innymi z podejścia TSR, dlatego temat szerzej rozwija tekst Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach.

Leczenie farmakologiczne

Leczenie farmakologiczne może być częścią pomocy w wybranych uzależnieniach i sytuacjach medycznych. Nie powinno być jednak traktowane jako zamiennik terapii psychologicznej.

Leki mogą być stosowane między innymi w leczeniu niektórych uzależnień od substancji, w leczeniu współwystępujących zaburzeń psychicznych, w redukcji głodu albo w zabezpieczeniu objawów odstawiennych. Decyzję podejmuje lekarz po ocenie stanu zdrowia.

To szczególnie ważne przy alkoholu, opioidach, benzodiazepinach, lekach nasennych, lekach uspokajających i sytuacjach, w których osoba miesza substancje.

Rodzina nie powinna samodzielnie zmieniać dawek, odstawiać leków, chować tabletek ani decydować, że „od jutra koniec”. W przypadku leków i objawów odstawiennych potrzebna jest ocena medyczna.

Szerzej i ostrożniej omawia to artykuł farmakologiczne leczenie uzależnień.

Grupy wsparcia i samopomoc

Grupy wsparcia mogą pomagać w utrzymaniu zmiany, szczególnie po terapii albo między spotkaniami terapeutycznymi. Dla wielu osób ważne jest regularne spotykanie innych, którzy rozumieją mechanizmy uzależnienia i nie sprowadzają problemu do moralnej oceny.

Grupy wsparcia nie zawsze zastępują terapię. Często są jej uzupełnieniem.

Mogą pomagać w:

• utrzymaniu motywacji,
• rozpoznawaniu nawrotu,
• dzieleniu się doświadczeniem,
• przełamywaniu izolacji,
• budowaniu rytmu tygodnia,
• szukaniu wsparcia po zakończeniu terapii.

Dla rodzin i bliskich również istnieją formy wsparcia. To ważne, bo bliscy często potrzebują pomocy niezależnie od tego, czy osoba uzależniona już się leczy.

Jak dobrać metodę leczenia do sytuacji?

Dobra metoda leczenia nie wynika z samej nazwy uzależnienia. Nie wystarczy powiedzieć: „alkohol”, „narkotyki”, „leki” albo „hazard”. Trzeba zobaczyć całą sytuację.

Znaczenie ma:

• jak długo trwa problem,
• czy były wcześniejsze próby leczenia,
• czy pojawiały się nawroty,
• czy występują objawy odstawienne,
• czy jest ryzyko medyczne,
• czy osoba ma wsparcie w domu,
• czy środowisko sprzyja zmianie,
• czy są współwystępujące problemy psychiczne,
• czy rodzina jest przeciążona,
• czy osoba jest gotowa na terapię,
• czy potrafi utrzymać podstawowe obowiązki,
• czy potrzebuje intensywnej struktury dnia.

Dlatego odpowiedzialne leczenie zaczyna się od rozpoznania sytuacji, a nie od automatycznego wpisania osoby do jednej formy pomocy.

Poradnia leczenia uzależnień

Poradnia może być dobrym początkiem dla osób, które potrzebują regularnej pomocy, ale nie wymagają całodobowego pobytu. Pomoc ambulatoryjna może obejmować konsultacje, terapię indywidualną, terapię grupową, poradnictwo i wsparcie dla bliskich.

To forma, która pozwala łączyć leczenie z codziennym życiem.

Sprawdza się szczególnie wtedy, gdy osoba ma względnie stabilne warunki, potrafi przychodzić na spotkania i nie jest w sytuacji wymagającej intensywnej izolacji od środowiska.

Oddział dzienny

Oddział dzienny albo leczenie dzienne może być pośrednim rozwiązaniem między poradnią a terapią stacjonarną. Osoba uczestniczy w programie terapeutycznym w ciągu dnia, ale nie mieszka w placówce.

To może być pomocne, gdy sama poradnia jest za mało intensywna, ale całodobowy pobyt nie jest konieczny albo możliwy.

Nie każda osoba skorzysta z tej formy. Jeśli w domu jest chaos, ciągły dostęp do substancji, silny wpływ środowiska albo brak granic, oddział dzienny może nie wystarczyć.

Terapia stacjonarna

Terapia stacjonarna ma sens wtedy, gdy osoba potrzebuje wyraźnego zatrzymania dotychczasowego rytmu. Pobyt w ośrodku daje strukturę dnia, stały kontakt z terapią, grupą i zespołem oraz czas poza środowiskiem, które często podtrzymywało uzależnienie.

Nie jest to forma dla każdego i nie powinna być przedstawiana jako jedyne rozwiązanie. Ale bywa bardzo pomocna, gdy wcześniejsze próby zmiany były krótkie, przerywane albo kończyły się nawrotem.

Terapia stacjonarna może być szczególnie potrzebna, gdy:

• problem trwa długo,
• osoba nie potrafi utrzymać abstynencji w domu,
• pojawiają się nawroty,
• środowisko sprzyja używaniu,
• rodzina jest wyczerpana,
• osoba potrzebuje intensywnej pracy nad mechanizmami,
• konieczne jest uporządkowanie dnia i relacji,
• dotychczasowa pomoc była niewystarczająca.

Leczenie nawrotowe

Nawrót nie oznacza, że wcześniejsza terapia była bez sensu. Oznacza, że plan zdrowienia wymaga korekty, a osoba potrzebuje ponownego zatrzymania i przeanalizowania tego, co doprowadziło do powrotu do używania albo zachowania.

Leczenie nawrotowe może pomóc wtedy, gdy osoba już zna podstawowe mechanizmy, ale wróciła do starego schematu. Celem nie jest tylko „wrócić na prostą”, ale zrozumieć, gdzie proces zaczął się psuć.

Często nawrót nie zaczyna się w dniu użycia. Zaczyna się wcześniej: w izolacji, złości, przemęczeniu, rezygnacji z terapii, kontakcie z dawnym środowiskiem, kłamstwach albo ignorowaniu sygnałów ostrzegawczych.

Kiedy potrzebna jest pomoc medyczna?

Pomoc medyczna jest konieczna, gdy pojawia się ryzyko dla zdrowia albo życia.

Może dotyczyć między innymi silnych objawów odstawiennych, utraty przytomności, podejrzenia przedawkowania, mieszania substancji, psychozy, myśli samobójczych, ciężkiej bezsenności, odwodnienia, zaburzeń świadomości albo sytuacji, w której osoba nie jest w stanie bezpiecznie przerwać używania.

Wtedy terapia nie powinna zastępować leczenia medycznego.

Najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo. Dopiero później można planować dalszą psychoterapię i pracę nad uzależnieniem.

Jak wygląda leczenie uzależnień w praktyce?

Leczenie uzależnień zwykle jest procesem, a nie jednym wydarzeniem.

Może zacząć się od kryzysu, telefonu rodziny, konsultacji, decyzji o terapii, detoksu albo pobytu w ośrodku. Ale prawdziwa zmiana sprawdza się później: w codziennym życiu, w stresie, w relacjach, w samotności, w pracy, w weekendy, w konfliktach i w momentach, kiedy pojawia się głód.

Dlatego dobre leczenie powinno pomagać osobie nie tylko „przetrwać terapię”, ale przygotować się do życia po niej.

W praktyce proces leczenia może obejmować kilka etapów:

• rozpoznanie problemu,
• decyzję o pomocy,
• ocenę bezpieczeństwa,
• dobór formy leczenia,
• terapię właściwą,
• pracę nad nawrotami,
• wsparcie rodziny,
• plan po terapii,
• dalszą opiekę lub grupę wsparcia.

Nie każdy przechodzi te etapy tak samo. Niektórzy zaczynają od poradni. Inni od detoksu. Jeszcze inni od terapii stacjonarnej. Rodzina czasem zaczyna szukać pomocy wcześniej niż sama osoba uzależniona.

Co jest ważne poza samą metodą?

Metoda jest ważna, ale równie ważne jest to, czy osoba naprawdę w niej uczestniczy.

Samo zapisanie się na terapię nie oznacza jeszcze zmiany. Pobyt w ośrodku też nie działa automatycznie. Grupa wsparcia nie pomoże, jeśli ktoś przychodzi tylko „dla świętego spokoju”. Leki nie rozwiążą problemu, jeśli ktoś nie pracuje nad mechanizmami i dalej wraca do starych schematów.

W leczeniu ważne są:

• regularność,
• szczerość,
• gotowość do pracy,
• kontakt z terapeutą,
• praca nad nawrotami,
• granice,
• wsparcie po terapii,
• odpowiedzialność za własne decyzje,
• realistyczny plan na trudne momenty.

Czasem osoba uzależniona mówi: „byłem na terapii i nie pomogło”. Warto wtedy zapytać: jaka to była forma pomocy, jak długo trwała, czy była kontynuowana, czy osoba była szczera, czy pracowała nad nawrotami, czy wróciła do tego samego środowiska bez żadnych zmian.

To nie jest obwinianie. To próba zrozumienia, dlaczego wcześniejsza pomoc nie wystarczyła.

Co często widzimy w pracy z pacjentami i rodzinami?

W rodzinach często pojawia się nadzieja na jedną metodę, która „wreszcie zadziała”.

„Może detoks wystarczy”.
„Może rozmowa z terapeutą go przekona”.
„Może ośrodek załatwi sprawę”.
„Może jak wróci, wszystko będzie dobrze”.
„Może jak dostanie leki, przestanie”.

To zrozumiałe. Rodzina chce ulgi. Osoba uzależniona też często chce szybkiego rozwiązania.

Ale leczenie uzależnień rzadko działa jak jednorazowa naprawa. Bardziej przypomina uczenie się życia od nowa w miejscach, które wcześniej uruchamiały nałóg.

Właśnie dlatego dobra pomoc powinna obejmować nie tylko zatrzymanie używania, ale też dalszy plan: co robić po terapii, jak reagować na głód, jak odbudowywać relacje, jak wracać do obowiązków, jak mówić o trudnościach i kiedy prosić o wsparcie.

Komentarz specjalisty

„W leczeniu uzależnień nie chodzi o wybranie jednej magicznej metody. Najważniejsze jest dopasowanie pomocy do osoby i etapu, na którym się znajduje. Czasem potrzebna jest poradnia, czasem terapia grupowa, czasem pobyt stacjonarny, a czasem najpierw konsultacja lekarska albo detoks. Dobrze prowadzona terapia powinna pomagać nie tylko przerwać używanie, ale też zrozumieć mechanizmy uzależnienia i przygotować człowieka do codzienności po leczeniu.”

dr Karolina Piątek
Kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

Ośrodek NIWA prowadzi terapię uzależnień dla osób dorosłych w kameralnych warunkach blisko Krakowa. Program opiera się na terapii indywidualnej, grupowej, pracy nad mechanizmami uzależnienia, nawrotami, odpowiedzialnością, relacjami i przygotowaniem do życia po terapii.

W NIWIE ważne jest spokojne rozpoznanie sytuacji. Nie każda osoba potrzebuje tej samej formy pomocy. Czasem przed terapią potrzebna jest konsultacja lekarska albo detoksykacja. Czasem właściwym krokiem jest terapia stacjonarna, szczególnie gdy wcześniejsze próby leczenia nie wystarczały albo środowisko domowe utrudnia zmianę.

Jeśli nie wiesz, jaka metoda leczenia uzależnienia będzie właściwa w danej sytuacji, można skontaktować się z Ośrodkiem NIWA i omówić możliwe dalsze kroki.