Czym jest uzależnienie? Definicja, rodzaje i przyczyny uzależnień

Czym jest uzależnienie?

Uzależnienie oznacza, że dana substancja albo zachowanie zaczyna przejmować coraz większą kontrolę nad życiem osoby.

Nie chodzi tylko o częstotliwość. Ktoś może pić codziennie i twierdzić, że „normalnie funkcjonuje”. Ktoś inny może brać narkotyki okresowo, ale po każdym epizodzie pojawiają się poważne konsekwencje. Ktoś może grać hazardowo tylko przez telefon, ale ukrywać długi i niszczyć finanse rodziny.

Dlatego w uzależnieniu ważne są trzy pytania:

Czy człowiek traci kontrolę?
Czy kontynuuje mimo szkód?
Czy dana substancja albo zachowanie staje się ważniejsze niż zdrowie, relacje, praca, rodzina albo bezpieczeństwo?

Uzależnienie często rozwija się stopniowo. Na początku człowiek ma poczucie, że decyduje. „Mogę przestać, kiedy chcę”. „To tylko etap”. „Robię to dla relaksu”. „Mam kontrolę”. Z czasem zaczyna jednak zauważać, że coraz więcej decyzji kręci się wokół używania albo zachowania.

Przykłady mogą wyglądać różnie:

• ktoś pije, żeby zasnąć albo rozładować napięcie,
• ktoś bierze narkotyki, żeby czuć energię, pewność albo odcięcie,
• ktoś używa leków inaczej niż zalecił lekarz,
• ktoś gra hazardowo, żeby „odrobić straty”,
• ktoś spędza całe noce w grach lub internecie,
• ktoś ukrywa zachowanie przed rodziną,
• ktoś obiecuje poprawę, ale wraca do tego samego schematu.

To nie zawsze od razu wygląda dramatycznie. Czasem przez długi czas uzależnienie przypomina „gorszy okres”, „stres”, „zabawę”, „sposób na sen” albo „ucieczkę od problemów”.

Właśnie dlatego bliscy często widzą problem wcześniej niż sama osoba uzależniona chce go nazwać.

Jeśli problem zaczyna dotyczyć codziennego życia, warto zobaczyć szerzej, jak wygląda leczenie uzależnień i jakie formy pomocy można rozważyć.

Uzależnienie a nawyk — gdzie jest różnica?

Nie każdy nawyk jest uzależnieniem.

Nawyk może być automatyczny, powtarzalny i trudny do zmiany, ale zwykle człowiek nadal ma nad nim większą kontrolę. Może go ograniczyć, zmienić albo zastąpić innym zachowaniem, gdy widzi, że mu szkodzi.

Uzależnienie jest głębsze. Tu pojawia się przymus, utrata kontroli, napięcie przed użyciem albo zachowaniem, ulga po wykonaniu czynności i powrót mimo konsekwencji.

Prosty przykład.

Ktoś ma nawyk sprawdzania telefonu przed snem. To może przeszkadzać, ale jeśli chce, potrafi odłożyć telefon i po kilku dniach zmienić rytm.

Ktoś inny obiecuje sobie, że nie będzie grać do nocy, ale codziennie traci kilka godzin, zaniedbuje sen, pracę, rodzinę i reaguje złością, gdy ktoś zwraca uwagę. Tu problem może być znacznie poważniejszy.

Więcej o tej granicy opisuje tekst różnice między uzależnieniem a nawykiem, bo w praktyce to jedno z najczęstszych pytań rodzin.

Uzależnienie nie jest tylko „w głowie”

Często mówi się, że uzależnienie to problem psychiczny. To prawda, ale nie cała prawda.

Uzależnienie wpływa na ciało, mózg, emocje, relacje i sposób podejmowania decyzji. Może wiązać się z głodem, tolerancją, objawami odstawiennymi, lękiem, drażliwością, bezsennością, utratą zainteresowań, kłamstwami, izolacją i coraz większym podporządkowaniem życia jednej rzeczy.

W praktyce często splatają się dwa wymiary.

Uzależnienie fizyczne pojawia się wtedy, gdy organizm przyzwyczaja się do substancji i reaguje objawami, gdy jej brakuje.

Uzależnienie psychiczne oznacza silną potrzebę użycia albo wykonania zachowania, bo człowiek kojarzy je z ulgą, nagrodą, odcięciem od emocji albo sposobem na napięcie.

Te dwa obszary mogą występować razem, ale nie zawsze w taki sam sposób. Przy niektórych substancjach objawy fizyczne są bardzo wyraźne. Przy innych większą rolę odgrywa przymus psychiczny, głód, napięcie i utrata kontroli.

Dlatego przy rozumieniu mechanizmów uzależnienia pomocne są osobne teksty o tym, czym jest uzależnienie fizyczne i czym różni się od niego uzależnienie psychiczne.

Jakie są rodzaje i przyczyny uzależnień?

Uzależnienia można podzielić na kilka sposobów. Najprościej: na uzależnienia od substancji i uzależnienia behawioralne.

Uzależnienia od substancji dotyczą między innymi alkoholu, narkotyków, leków, nikotyny albo innych substancji psychoaktywnych.

Uzależnienia behawioralne dotyczą zachowań, które same w sobie nie są substancją, ale mogą działać nagradzająco i prowadzić do utraty kontroli. Najczęściej mówi się o hazardzie, graniu, kompulsywnym korzystaniu z internetu, zakupach, pornografii, pracy albo innych zachowaniach, które zaczynają niszczyć codzienne funkcjonowanie.

Ważne jest, żeby nie wrzucać wszystkiego do jednego worka. Uzależnienie od alkoholu wygląda inaczej niż hazard. Uzależnienie od leków wymaga innej ostrożności niż problemowe granie. Uzależnienie mieszane bywa bardziej skomplikowane niż jeden wyraźny problem.

Ale w wielu przypadkach powtarza się podobny mechanizm: napięcie, użycie albo zachowanie, chwilowa ulga, konsekwencje, wstyd, obietnica poprawy i powrót do schematu.

Rodzinom, które dopiero próbują nazwać problem, może pomóc tekst rodzaje uzależnień. Porządkuje on różne typy uzależnień i pokazuje, że nie każdy problem wygląda tak samo.

Uzależnienia od substancji

Do tej grupy należą między innymi:

• uzależnienie od alkoholu,
• uzależnienie od narkotyków,
• uzależnienie od leków,
• uzależnienie od opioidów,
• uzależnienie od benzodiazepin,
• uzależnienie od stymulantów,
• uzależnienie mieszane, gdy problem dotyczy kilku substancji lub zachowań naraz.

W uzależnieniach od substancji szczególnie ważne jest bezpieczeństwo. Niektóre substancje mogą powodować objawy odstawienne, które wymagają konsultacji lekarskiej albo detoksykacji. Dotyczy to zwłaszcza alkoholu, części leków, opioidów i sytuacji, w których substancje są mieszane.

Rodzina często widzi tylko „branie”, „picie” albo „tabletki”. Specjalista patrzy szerzej: na stan zdrowia, sposób używania, objawy odstawienne, ryzyko nawrotu, sytuację psychiczną, rodzinę i gotowość do leczenia.

Dlatego przy substancjach nie warto działać wyłącznie intuicyjnie. Szczególnie niebezpieczne jest samodzielne odstawianie leków, przerywanie ciągów bez konsultacji albo traktowanie detoksu jako zamiennika terapii.

Uzależnienia behawioralne

Uzależnienia behawioralne mogą być trudniejsze do zauważenia, bo nie ma tu substancji. Problemem nie jest alkohol ani narkotyk, ale zachowanie.

Najbardziej znanym przykładem jest hazard. Osoba może grać online, obstawiać mecze, korzystać z aplikacji, ukrywać przelewy, brać pożyczki i wierzyć, że „jeszcze odrobi straty”.

Inne problemowe zachowania mogą dotyczyć gier, internetu, zakupów, pracy, pornografii albo zachowań seksualnych. Warto jednak zachować ostrożność: nie każde intensywne zachowanie jest od razu uzależnieniem. Ważna jest utrata kontroli i szkody.

Rodzina może zauważyć:

• coraz więcej czasu poświęcanego jednej aktywności,
• zaniedbywanie obowiązków,
• ukrywanie zachowania,
• długi albo straty finansowe,
• złość przy próbie ograniczenia,
• obietnice poprawy bez realnej zmiany,
• coraz większą izolację,
• wpływ na dzieci, partnera lub dom.

Uzależnienie behawioralne również może wciągnąć całą rodzinę. Bliscy zaczynają kontrolować, ukrywać, spłacać, prosić, kłócić się i dopasowywać życie do problemu jednej osoby.

Skąd biorą się uzależnienia?

Nie ma jednej przyczyny uzależnienia.

To bardzo ważne, bo rodziny często szukają jednego winnego momentu. „Czy to przez nas?”. „Czy to przez znajomych?”. „Czy to przez stres?”. „Czy to przez geny?”. „Czy gdybyśmy wcześniej zareagowali, byłoby inaczej?”.

Zwykle działa kilka czynników naraz.

Znaczenie mogą mieć:

• podatność biologiczna i genetyczna,
• sposób działania układu nagrody w mózgu,
• środowisko rodzinne i społeczne,
• dostępność substancji albo zachowania,
• przewlekły stres,
• trudności emocjonalne,
• trauma,
• depresja, lęk lub inne problemy psychiczne,
• samotność,
• presja grupy,
• wczesny kontakt z substancjami,
• brak wsparcia,
• nauczenie się, że substancja lub zachowanie daje szybką ulgę.

To nie znaczy, że uzależnienie jest „czyjąś winą”. Odpowiedzialność za leczenie i zmianę nadal należy do osoby uzależnionej. Ale zrozumienie przyczyn pomaga wyjść poza proste oceny typu: „wystarczy chcieć”.

W pracy z pacjentami i rodzinami często widać, że uzależnienie staje się sposobem regulowania emocji. Ktoś nie umie odpoczywać bez alkoholu. Ktoś nie umie zasnąć bez leków. Ktoś nie umie rozładować napięcia bez grania. Ktoś nie umie poczuć energii bez substancji. Ktoś nie umie być sam ze sobą bez telefonu, zakupów albo pornografii.

Z zewnątrz wygląda to jak wybór. W środku coraz częściej przypomina przymus.

Kiedy uzależnienie wymaga pomocy?

Pomoc warto rozważyć wtedy, gdy problem zaczyna się powtarzać, a samodzielne próby ograniczenia nie działają.

Nie trzeba czekać na „dno”. To bardzo szkodliwy mit. Człowiek nie musi stracić wszystkiego, żeby rozpocząć leczenie. Im wcześniej pojawi się pomoc, tym mniej szkód może narosnąć w zdrowiu, rodzinie, pracy i finansach.

Sygnały ostrzegawcze mogą wyglądać tak:

• obietnice ograniczenia nie są dotrzymywane,
• osoba ukrywa używanie lub zachowanie,
• pojawia się silny przymus,
• rośnie tolerancja,
• pojawiają się objawy odstawienne,
• używanie wpływa na zdrowie psychiczne lub fizyczne,
• rodzina zaczyna żyć wokół problemu,
• pojawiają się długi, kłamstwa lub zaniedbania,
• osoba rezygnuje z ważnych spraw na rzecz substancji lub zachowania,
• pojawia się wstyd, izolacja albo agresja,
• bliscy nie wiedzą już, jak rozmawiać.

W Ośrodku NIWA często widzimy, że rodziny dzwonią dopiero po wielu miesiącach prób. Zwykle nie dlatego, że wcześniej nic nie widziały. Raczej dlatego, że liczyły, że problem sam się uspokoi. Że jeszcze jedna rozmowa wystarczy. Że osoba uzależniona „musi sama zrozumieć”.

Czasem zrozumie. Czasem nie. Ale rodzina nie musi czekać bez końca.

Czy można wyjść z uzależnienia samemu?

Niektóre osoby potrafią ograniczyć problem na wczesnym etapie, szczególnie jeśli szkody nie są jeszcze duże, a wsparcie społeczne jest mocne. Ale jeśli utrata kontroli już się powtarza, samodzielne próby często kończą się tym samym schematem: obietnica, kilka dni lub tygodni poprawy i powrót.

Warto zadać sobie pytania:

Czy próbowałem już przestać?
Czy wracam do tego mimo konsekwencji?
Czy ukrywam problem?
Czy bliscy mówią, że coś się zmieniło?
Czy potrzebuję coraz więcej?
Czy boję się życia bez tej substancji albo zachowania?

Jeśli odpowiedzi są niepokojące, profesjonalna pomoc nie jest przesadą. Może być sposobem, żeby przestać kręcić się w tym samym miejscu.

Szerzej opisuje to artykuł czy można wyleczyć się samemu, szczególnie wtedy, gdy ktoś od dawna próbuje „ogarnąć problem” bez wsparcia.

Jak wygląda pomoc przy uzależnieniu?

Pomoc może mieć różne formy. Nie zawsze musi zaczynać się od ośrodka stacjonarnego.

Może to być:

• konsultacja ze specjalistą terapii uzależnień,
• poradnia leczenia uzależnień,
• psychoterapia indywidualna,
• terapia grupowa,
• oddział dzienny,
• detoksykacja, jeśli stan zdrowia tego wymaga,
• terapia stacjonarna,
• leczenie nawrotowe,
• wsparcie dla rodziny,
• grupa wsparcia,
• konsultacja psychiatryczna lub lekarska.

Dobór pomocy zależy od stanu osoby, rodzaju uzależnienia, bezpieczeństwa, objawów odstawiennych, sytuacji rodzinnej i tego, czy wcześniejsze próby leczenia działały.

Nie każda osoba potrzebuje od razu pobytu w ośrodku. Ale są sytuacje, w których terapia stacjonarna ma sens: gdy problem trwa długo, domowe próby zawodzą, środowisko podtrzymuje uzależnienie, pojawiają się nawroty, rodzina jest wyczerpana albo potrzebna jest intensywna struktura dnia.

Więcej o możliwych formach pomocy opisują metody leczenia uzależnień, gdzie szerzej wyjaśniamy różnice między terapią, wsparciem psychologicznym, leczeniem medycznym i dalszą pracą po zakończeniu terapii.

Co często widzimy w rozmowach z rodzinami?

Rodziny rzadko pytają tylko o definicję. Najczęściej pytają o życie.

„Czy to już uzależnienie?”
„Czy przesadzamy?”
„Czy mamy czekać, aż sam zechce?”
„Czy można pomóc, jeśli ona zaprzecza?”
„Czy terapia ma sens, jeśli on mówi, że nie ma problemu?”
„Czy to nasza wina?”
„Czy ośrodek jest potrzebny, czy wystarczy poradnia?”

To są dobre pytania. Pokazują, że rodzina próbuje zrozumieć sytuację, a nie tylko oceniać.

W praktyce najważniejsze jest nie to, czy ktoś idealnie nazwie problem. Najważniejsze jest to, czy rodzina i osoba uzależniona widzą szkody, utratę kontroli i potrzebę zmiany.

Nie trzeba czekać, aż wszystko będzie oczywiste dla wszystkich. Czasem pierwszym krokiem jest zwykła konsultacja i spokojne uporządkowanie faktów.

Komentarz specjalisty

„Uzależnienie bardzo często zaczyna się od czegoś, co daje ulgę albo pomaga przetrwać napięcie. Dopiero z czasem widać, że ta ulga zaczyna kosztować coraz więcej: zdrowie, relacje, zaufanie, pracę, pieniądze i poczucie wpływu na własne życie. W terapii ważne jest nie tylko zatrzymanie używania albo zachowania, ale też zrozumienie, jaką funkcję ono pełniło i czego człowiek musi nauczyć się inaczej.”

dr Karolina Piątek
Kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

Ośrodek NIWA pracuje z osobami dorosłymi uzależnionymi oraz ich bliskimi. Pomoc obejmuje terapię indywidualną, grupową, pracę nad mechanizmami uzależnienia, nawrotami, emocjami, odpowiedzialnością i relacjami.

W NIWIE ważne jest spokojne rozpoznanie sytuacji. Nie każda osoba potrzebuje tej samej formy pomocy. Czasem najpierw potrzebna jest konsultacja lekarska, detoksykacja albo inna forma zabezpieczenia medycznego. Czasem właściwym kierunkiem jest terapia stacjonarna, szczególnie gdy wcześniejsze próby zmiany nie wystarczały.

Jeśli uzależnienie zaczyna wpływać na zdrowie, rodzinę, pracę albo bezpieczeństwo, można skontaktować się z Ośrodkiem NIWA i omówić możliwe dalsze kroki.