Uzależnienie to nie tylko „zły nawyk” ani brak silnej woli. Dziś mówi się o nim jako o złożonym zaburzeniu zdrowia, które wpływa na mózg, zachowanie, emocje i codzienne funkcjonowanie człowieka. Może dotyczyć zarówno substancji, takich jak alkohol czy narkotyki, jak i niektórych powtarzalnych zachowań. W praktyce dobrze prowadzona terapia uzależnień zaczyna się od zrozumienia jednego: z czego bierze się problem, jak wygląda i dlaczego z czasem tak trudno go zatrzymać. WHO i NIDA opisują uzależnienie jako stan związany z utratą kontroli, przymusem używania lub powtarzania zachowania mimo szkód oraz z wyraźnym pogorszeniem funkcjonowania.
Czym w praktyce jest uzależnienie i jak rozumie je ośrodek leczenia uzależnień
Najprościej mówiąc, uzależnienie to sytuacja, w której człowiek coraz trudniej kontroluje używanie substancji albo określone zachowanie, mimo że widzi już szkody w zdrowiu, relacjach, pracy czy życiu codziennym. Nie chodzi więc wyłącznie o częstotliwość. Ktoś może długo powtarzać, że „ma nad tym panowanie”, a jednocześnie coraz wyraźniej podporządkowywać temu swoje decyzje, nastrój i rytm dnia. WHO w ICD opisuje zaburzenia związane z używaniem substancji jako wzorzec prowadzący do szkód zdrowotnych, a w przypadku zachowań uzależnieniowych wskazuje na powtarzalne, nagradzające zachowania powodujące cierpienie lub wyraźne zaburzenie funkcjonowania. NIDA podkreśla z kolei, że uzależnienie jest zaburzeniem medycznym wpływającym na mózg i zachowanie.
W praktyce są pewne sygnały, które powtarzają się bardzo często. To między innymi utrata kontroli, głód lub silna potrzeba sięgnięcia po substancję, podporządkowywanie życia piciu, braniu lub danemu zachowaniu, rosnące szkody i dalsze trwanie w tym samym schemacie mimo obietnic, że „to już ostatni raz”. Taki problem nie rozwija się zawsze gwałtownie. Często narasta po cichu, a najbliżsi widzą skutki wcześniej niż sama osoba, której to dotyczy. Właśnie dlatego ośrodek leczenia uzależnień nie patrzy tylko na samą substancję czy pojedynczy epizod, ale na cały wzorzec funkcjonowania człowieka.
Rodzaje uzależnień – nie tylko alkohol i narkotyki
Najczęściej mówi się o uzależnieniach od substancji psychoaktywnych. Do tej grupy należą między innymi alkohol, opioidy, nikotyna, stymulanty, kannabinoidy czy leki używane w sposób niezgodny z zaleceniami. To obszar najlepiej opisany w klasyfikacjach medycznych i badaniach. WHO oraz ICD od lat opisują zaburzenia związane z używaniem substancji jako odrębną grupę problemów zdrowotnych.
Coraz częściej mówi się też o uzależnieniach behawioralnych, czyli związanych nie z substancją, ale z powtarzalnym zachowaniem. WHO wskazuje wprost na zaburzenia z powodu zachowań nałogowych, a najlepiej potwierdzonym przykładem jest zaburzenie hazardowe. W przestrzeni publicznej pojawiają się też określenia dotyczące innych zachowań, ale KCPU zwraca uwagę, że nie każde intensywne lub problemowe zachowanie powinno być automatycznie nazywane uzależnieniem. Innymi słowy: nie wszystko, co ktoś robi za dużo, jest od razu uzależnieniem w sensie klinicznym.
Najprostszy podział wygląda tak:
| Rodzaj problemu | Przykłady |
|---|---|
| Uzależnienia od substancji | alkohol, nikotyna, opioidy, narkotyki, niektóre leki |
| Uzależnienia behawioralne | przede wszystkim hazard, a szerzej także inne zachowania wymagające ostrożnej oceny klinicznej |
Ten podział jest ważny, bo pokazuje jedną rzecz: mechanizm może być podobny, ale diagnoza nie powinna być stawiana „na oko”. Dobra terapia uzależnień nie zaczyna się od etykiety, tylko od sprawdzenia, z czym naprawdę mamy do czynienia i jak bardzo problem wpływa już na życie danej osoby.
Przyczyny uzależnień – dlaczego jedni wpadają szybciej niż inni
Nie ma jednej przyczyny uzależnienia. To zwykle wynik połączenia kilku rzeczy naraz. NIDA od lat podkreśla, że na rozwój uzależnienia wpływają czynniki biologiczne, środowiskowe i rozwojowe. Znaczenie mają między innymi genetyka, wczesny wiek kontaktu z substancją, stres, presja grupy, doświadczenia przemocy, trudności emocjonalne, sytuacja rodzinna i warunki życia. Ryzyko rośnie wtedy, gdy nakłada się na siebie kilka obciążeń jednocześnie.
To dlatego dwie osoby mogą pić podobnie przez jakiś czas, a tylko jedna z nich rozwinie poważny problem. U części osób większą rolę odgrywa podatność biologiczna, u innych długotrwały stres, samotność, zaburzenia nastroju albo środowisko, w którym używanie substancji było czymś zwyczajnym. Są też czynniki ochronne, które zmniejszają ryzyko, takie jak stabilne relacje, wsparcie bliskich, bezpieczne otoczenie i wcześniejsza pomoc psychologiczna.
Najważniejsze jest jednak to, żeby nie upraszczać tematu. Uzależnienie nie bierze się wyłącznie z „charakteru”, ale też nie sprowadza się tylko do biologii. Zwykle to mieszanka podatności, doświadczeń i sposobów radzenia sobie z napięciem. Dlatego skuteczna pomoc musi patrzeć szerzej: na zdrowie psychiczne, historię życia, relacje, codzienne funkcjonowanie i to, jaką rolę substancja albo dane zachowanie zaczęły pełnić w życiu człowieka. Tylko wtedy można naprawdę zrozumieć problem, a nie tylko próbować go chwilowo zatrzymać.
Posłuchaj skróconej wersji artykułu
Jeśli wolisz słuchać niż czytać, poniżej znajdziesz krótką wersję audio z najważniejszymi informacjami z tego artykułu.
FAQ
Uzależnienie to stan, w którym człowiek traci kontrolę nad używaniem substancji albo powtarzaniem określonego zachowania, mimo że widzi już szkody w zdrowiu, relacjach i codziennym życiu.
Najczęściej mówi się o uzależnieniach od alkoholu, narkotyków, nikotyny i leków. Coraz częściej omawia się też uzależnienia behawioralne, na przykład związane z hazardem.
Dziś uzależnienie jest traktowane jako poważny problem zdrowotny, który wpływa na mózg, emocje, zachowanie i codzienne funkcjonowanie człowieka.
Nie ma jednej przyczyny. Na rozwój uzależnienia mogą wpływać czynniki biologiczne, psychiczne, rodzinne, środowiskowe i społeczne. Często znaczenie ma też przewlekły stres, trauma albo sięganie po substancję jako sposób radzenia sobie z napięciem.
Nie każdy, ale ryzyko istnieje. Duże znaczenie ma częstotliwość picia, ilość alkoholu, podatność danej osoby oraz jej sytuacja życiowa i psychiczna.
Sygnałami ostrzegawczymi są między innymi utrata kontroli, rosnąca potrzeba sięgania po substancję, zaniedbywanie obowiązków, problemy w relacjach i dalsze trwanie w tym samym schemacie mimo szkód.
Tak. Leczenie zwykle wymaga dobrze dobranej pomocy, a w wielu przypadkach ważną rolę odgrywa terapia uzależnień, praca nad emocjami, codziennym funkcjonowaniem i mechanizmami nawrotu.
Artykuł przygotował Mateusz Porębski
Źródła:
- National Institute on Drug Abuse (NIDA), Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction
- World Health Organization (WHO), materiały dotyczące addictive behaviours i ICD
- World Health Organization (WHO), materiały dotyczące hazardu i zachowań nałogowych
- National Institute on Drug Abuse (NIDA), materiały dotyczące czynników ryzyka i profilaktyki uzależnień