Farmakologiczne leczenie uzależnień

Czym jest farmakologiczne leczenie uzależnień?

Farmakologiczne leczenie uzależnień oznacza stosowanie leków pod kontrolą lekarza w sytuacjach, w których mogą one zwiększać bezpieczeństwo, wspierać leczenie, łagodzić objawy, zmniejszać ryzyko powikłań albo pomagać w leczeniu zaburzeń współwystępujących.

Nie jest to jednak jedna metoda dla wszystkich. Nie ma jednego leku „na uzależnienie”. Inaczej wygląda pomoc przy alkoholu, inaczej przy opioidach, inaczej przy lekach uspokajających, inaczej przy nikotynie, a inaczej przy uzależnieniach behawioralnych, gdzie farmakoterapia nie leczy samego zachowania, ale czasem może dotyczyć współistniejących zaburzeń psychicznych.

W leczeniu uzależnień farmakologia może być jednym z elementów szerszego planu. Obok niej ważna jest psychoterapia, psychoedukacja, praca z nawrotami, wsparcie rodziny, zmiana środowiska, rytm dnia i dalsza opieka po zakończeniu intensywnego etapu leczenia.

Leki mogą wspierać leczenie, ale nie zastępują terapii

Uzależnienie nie dotyczy wyłącznie substancji w organizmie. Dotyczy też mechanizmu regulowania emocji, zaprzeczania, głodu, wyzwalaczy, relacji, rytmu dnia, nawyków i sposobu radzenia sobie z napięciem.

Dlatego nawet jeśli lek jest potrzebny, nie rozwiązuje całego problemu.

Pacjent nadal musi pracować nad pytaniami:

• co uruchamia głód?
• jak reaguję na stres?
• kiedy zaczynam ukrywać problem?
• co poprzedza nawrót?
• jak rozmawiam z rodziną?
• czy potrafię prosić o pomoc?
• co robię po gorszym dniu?
• jak wygląda mój plan po terapii?
• czy nie zastępuję jednej substancji inną?

Farmakoterapia może pomóc stworzyć warunki do leczenia, ale sama nie uczy nowego sposobu życia.

Leki mogą być potrzebne dla bezpieczeństwa

Są sytuacje, w których kwestia leków nie jest „dodatkiem”, ale sprawą bezpieczeństwa medycznego. Dotyczy to szczególnie objawów odstawiennych, mieszania substancji, chorób przewlekłych, zaburzeń psychicznych i ryzyka powikłań.

Niektóre zespoły odstawienne mogą być niebezpieczne. Szczególnie ostrożnie trzeba podchodzić do alkoholu, benzodiazepin, leków nasennych, opioidów i leków uspokajających. Nagłe odstawienie albo samodzielne zmienianie dawek może prowadzić do poważnych objawów.

W takich sytuacjach najpierw potrzebna jest ocena lekarza, a czasem leczenie w warunkach medycznych.

Psychoterapia uzależnień jest ważna, ale nie zastępuje leczenia stanów ostrych.

Leki mogą dotyczyć chorób współistniejących

U osób uzależnionych często pojawiają się także inne trudności: depresja, zaburzenia lękowe, bezsenność, zaburzenia afektywne, ADHD, psychozy, zaburzenia osobowości, PTSD albo przewlekłe choroby somatyczne.

Czasem te problemy istniały wcześniej. Czasem nasiliły się w trakcie używania. Czasem trudno od razu rozróżnić, co jest skutkiem substancji, a co osobnym zaburzeniem.

Dlatego decyzja o lekach wymaga diagnostyki. Lekarz musi ocenić:

• co pacjent przyjmował,
• w jakich dawkach,
• jak długo,
• czy mieszał substancje,
• czy są objawy odstawienne,
• czy są myśli samobójcze,
• czy występuje psychoza,
• czy są choroby przewlekłe,
• czy pacjent przyjmuje inne leki,
• czy istnieje ryzyko interakcji,
• czy potrzebna jest pilna pomoc.

Nie da się tego odpowiedzialnie rozstrzygnąć na podstawie krótkiego opisu w internecie.

Farmakologia nie powinna być jedynym planem zdrowienia

U części osób pojawia się nadzieja: „dostanę lek i problem się skończy”. To zrozumiałe, zwłaszcza gdy ktoś długo cierpi, ma silny głód, lęk, bezsenność albo kolejne nawroty.

Ale leczenie uzależnień wymaga szerszego planu.

Leki mogą pomóc, ale potrzebne są też:

• terapia indywidualna,
• terapia grupowa,
• psychoedukacja,
• praca nad nawrotami,
• wsparcie po terapii,
• plan dnia,
• unikanie wyzwalaczy,
• leczenie chorób współistniejących,
• wsparcie rodziny,
• uczciwość wobec specjalistów,
• kontrola medyczna, jeśli jest wskazana.

Szerzej różne formy pomocy opisuje tekst o metodach leczenia uzależnień.

Kiedy leki mogą być potrzebne w leczeniu uzależnień?

Leki mogą być potrzebne w różnych momentach procesu leczenia. Czasem są związane z odstawieniem substancji. Czasem z leczeniem konkretnego zaburzenia używania substancji. Czasem z depresją, lękiem, bezsennością, psychozą albo innymi zaburzeniami psychicznymi. Czasem z chorobami somatycznymi.

Najważniejsze jest to, że decyzja należy do lekarza. Pacjent nie powinien sam decydować, że „weźmie coś na głód”, „odstawi wszystko od jutra”, „zmniejszy dawkę”, „pożyczy lek od znajomego” albo „połączy lek z alkoholem, bo tak działa lepiej”.

Przy objawach odstawiennych

Objawy odstawienne mogą pojawić się po przerwaniu lub ograniczeniu używania substancji. Ich nasilenie zależy od rodzaju substancji, czasu używania, dawek, stanu zdrowia, wieku, chorób współistniejących i wcześniejszych epizodów odstawienia.

Niepokojące objawy to między innymi:

• silne drżenie,
• potliwość,
• lęk,
• bezsenność,
• nudności,
• wymioty,
• biegunka,
• kołatanie serca,
• wysokie ciśnienie,
• pobudzenie,
• splątanie,
• omamy,
• drgawki,
• zaburzenia świadomości,
• odwodnienie,
• ból w klatce piersiowej,
• duszność.

W takich sytuacjach nie należy „przeczekać” objawów na własną rękę. Potrzebna może być konsultacja lekarska, a czasem detoksykacja.

Dotyczy to szczególnie alkoholu, benzodiazepin, opioidów, leków nasennych i uspokajających. Przy tych substancjach odstawienie bez nadzoru może być ryzykowne.

Więcej o tym, czym jest uzależnienie fizyczne, warto przeczytać w kontekście objawów z ciała i potrzeby oceny medycznej.

Przy leczeniu wybranych zaburzeń używania substancji

W niektórych zaburzeniach używania substancji istnieją leki, które lekarz może rozważyć jako część leczenia. Ich zadaniem może być zmniejszanie ryzyka powrotu do używania, ograniczanie głodu, wspieranie abstynencji, zmniejszanie ryzyka przedawkowania albo stabilizacja pacjenta.

Nie oznacza to, że każdy pacjent powinien dostać lek. Nie oznacza też, że lek działa bez psychoterapii i zmiany stylu życia.

O wskazaniach, przeciwwskazaniach, czasie stosowania, kontroli bezpieczeństwa i możliwych działaniach niepożądanych decyduje lekarz. Pacjent powinien powiedzieć lekarzowi prawdę o wszystkich substancjach, lekach, suplementach, chorobach i wcześniejszych reakcjach na leczenie.

Ukrywanie używania alkoholu, leków, narkotyków albo dopalaczy może być niebezpieczne, bo zwiększa ryzyko interakcji i błędnej decyzji medycznej.

Przy uzależnieniu od leków

Przy uzależnieniu od leków ostrożność jest szczególnie ważna. Osoba może mówić: „to przecież było na receptę”, „lekarz kiedyś przepisał”, „biorę tylko, żeby spać”, „bez tego nie dam rady”.

Leki mogą być potrzebne i bezpieczne, jeśli są stosowane zgodnie z aktualnymi zaleceniami lekarza. Problem zaczyna się, gdy pacjent zwiększa dawki, bierze częściej, miesza z alkoholem, zdobywa recepty od różnych lekarzy, używa leków do regulowania emocji albo odstawia je gwałtownie.

Przy podejrzeniu uzależnienia od leków nie wolno samodzielnie odstawiać preparatów, zwłaszcza jeśli są to leki uspokajające, nasenne, przeciwlękowe, opioidowe albo inne środki działające na układ nerwowy.

W takiej sytuacji potrzebna jest konsultacja lekarska i plan leczenia. Pomocny kierunek tematyczny to leczenie lekomanii, ale decyzje o lekach zawsze należą do lekarza.

Przy depresji, lęku, bezsenności i innych objawach psychicznych

Uzależnienie często współwystępuje z trudnościami psychicznymi. Pacjent może mieć depresję, lęk, bezsenność, drażliwość, wybuchy złości, napady paniki, myśli samobójcze albo objawy psychotyczne.

Czasem farmakoterapia psychiatryczna jest potrzebna. Ale wymaga oceny specjalisty, bo nie każdy objaw wymaga leku i nie każdy lek jest bezpieczny w każdej sytuacji.

Szczególnie ważne jest, żeby lekarz wiedział:

• czy pacjent pije alkohol,
• czy używa narkotyków,
• czy przyjmuje leki nasenne lub uspokajające,
• czy miesza substancje,
• czy miał epizody psychotyczne,
• czy występowały próby samobójcze,
• czy są choroby somatyczne,
• jakie leki były stosowane wcześniej.

Przy myślach samobójczych, planie odebrania sobie życia, psychozie, omamach, urojeniach, silnym pobudzeniu albo zagrożeniu życia trzeba szukać pilnej pomocy medycznej, a nie czekać na zwykłą konsultację.

Przy silnym głodzie i nawrotach

Silny głód może być jednym z powodów konsultacji lekarskiej, ale nie każdy głód leczy się farmakologicznie. Często potrzebna jest praca terapeutyczna: rozpoznawanie wyzwalaczy, plan reagowania, zmiana rutyny, wsparcie grupy, ograniczenie dostępu do bodźców i praca nad emocjami.

U części osób lekarz może rozważyć farmakoterapię jako element szerszego planu. Ale pacjent nie powinien oczekiwać, że lek zwolni go z pracy nad sobą.

Jeśli nawroty się powtarzają, trzeba sprawdzić:

• kiedy zaczyna się proces nawrotu,
• czy pacjent się izoluje,
• czy rezygnuje ze wsparcia,
• czy śpi,
• czy je regularnie,
• czy wrócił do dawnych kontaktów,
• czy ukrywa emocje,
• czy mówi prawdę terapeucie,
• czy ma plan awaryjny,
• czy potrzebuje intensywniejszej terapii.

Farmakologia może być jednym z elementów, ale nie zastępuje analizy nawrotu.

Czego nie robić z lekami na własną rękę?

W leczeniu uzależnień bardzo ważne jest to, czego nie robić. Samodzielne decyzje dotyczące leków mogą być niebezpieczne, zwłaszcza gdy pacjent używa substancji, ma objawy odstawienne albo przyjmuje kilka preparatów jednocześnie.

Nie odstawiaj leków nagle bez konsultacji

Nagłe odstawienie niektórych leków może wywołać objawy odstawienne, pogorszenie stanu psychicznego, bezsenność, lęk, pobudzenie, drgawki albo inne powikłania. Dotyczy to zwłaszcza leków działających na układ nerwowy.

Nie należy odstawiać leków tylko dlatego, że „zaczynam terapię” albo „chcę być czysty ze wszystkiego”.

Jeśli lek jest zalecony przez lekarza, trzeba omówić z lekarzem, czy kontynuować leczenie, zmienić je, stopniowo modyfikować, czy najpierw wykonać diagnostykę.

Terapia uzależnień nie polega na chaotycznym odstawieniu wszystkiego naraz.

Nie zwiększaj dawek samodzielnie

Zwiększanie dawki bez decyzji lekarza jest ryzykowne. Pacjent może tłumaczyć to stresem, bezsennością, głodem, lękiem albo trudnym dniem, ale w uzależnieniu takie decyzje mogą szybko stać się częścią mechanizmu.

Szczególnie niebezpieczne jest zwiększanie dawek leków uspokajających, nasennych, opioidowych, przeciwlękowych i innych leków działających na ośrodkowy układ nerwowy.

Jeśli lek przestał działać, pojawił się głód, bezsenność albo lęk, trzeba powiedzieć o tym lekarzowi. Nie należy samemu „korygować” leczenia.

Nie mieszaj leków z alkoholem lub narkotykami

Mieszanie leków z alkoholem, narkotykami, dopalaczami albo innymi substancjami może prowadzić do groźnych interakcji, utraty przytomności, depresji oddechowej, zaburzeń rytmu serca, przedawkowania albo nagłego pogorszenia stanu psychicznego.

Szczególnie ryzykowne może być łączenie alkoholu z lekami uspokajającymi, nasennymi, opioidami, lekami przeciwlękowymi i innymi substancjami wpływającymi na układ nerwowy.

Jeśli doszło do połączenia substancji i pojawia się senność, problemy z oddychaniem, utrata przytomności, splątanie, drgawki, ból w klatce piersiowej, duszność albo nietypowe zachowanie, trzeba szukać pilnej pomocy medycznej.

Nie bierz leków od innych osób

Lek, który pomógł komuś innemu, może być niebezpieczny dla innej osoby. Różni się stan zdrowia, historia używania substancji, choroby, inne leki, ryzyko interakcji i przeciwwskazania.

Nie należy brać leków od znajomych, rodziny, innych pacjentów ani kupować ich bez kontroli lekarza.

Dotyczy to także leków „na sen”, „na uspokojenie”, „na zejście”, „na głód”, „na nerwy” albo „na odstawienie”.

W uzależnieniu takie zachowanie może wyglądać jak szukanie pomocy, ale często pogłębia chaos i ryzyko.

Nie traktuj suplementów jak leczenia

Suplementy nie zastępują leczenia uzależnienia, konsultacji lekarskiej ani detoksu. Preparaty reklamowane jako „detoks organizmu”, „regeneracja mózgu”, „oczyszczenie wątroby” albo „naturalne odstawienie” mogą dawać fałszywe poczucie bezpieczeństwa.

Nie oznacza to, że każdy suplement jest zły. Oznacza to, że przy uzależnieniu, chorobach wątroby, lekach psychiatrycznych, chorobach przewlekłych albo objawach odstawiennych warto zachować ostrożność i skonsultować wszystko z lekarzem.

Nie ukrywaj leków przed terapeutą i lekarzem

Pacjent czasem ukrywa leki, bo boi się oceny, odmowy przyjęcia do ośrodka, reakcji rodziny albo konieczności zmiany planu leczenia. To zrozumiałe emocjonalnie, ale niebezpieczne.

Specjaliści muszą wiedzieć:

• jakie leki pacjent bierze,
• w jakich dawkach,
• od kiedy,
• kto je przepisał,
• czy były zmieniane samodzielnie,
• czy pacjent bierze leki od innych osób,
• czy łączy je z alkoholem lub narkotykami,
• czy miał objawy odstawienne.

Bez tej wiedzy nie da się odpowiedzialnie ocenić bezpieczeństwa terapii.

Farmakologia, detoks i psychoterapia — jak to połączyć?

Leczenie uzależnień często wymaga współpracy różnych form pomocy. Czasem najpierw potrzebny jest detoks. Czasem konsultacja psychiatryczna. Czasem psychoterapia stacjonarna. Czasem poradnia. Czasem grupa wsparcia po zakończeniu intensywnego leczenia.

Nie ma jednej ścieżki dla wszystkich.

Detoks zabezpiecza stan medyczny

Detoks, czyli leczenie zespołu abstynencyjnego lub zabezpieczenie po odstawieniu substancji, dotyczy stanu organizmu. Jego celem jest bezpieczeństwo, zmniejszenie ryzyka powikłań i przejście przez ostry etap odstawienia pod opieką medyczną.

Detoks nie jest pełną terapią uzależnienia. Po detoksie pacjent nadal może potrzebować psychoterapii, pracy z nawrotami, psychoedukacji, wsparcia rodziny i planu dalszego leczenia.

Największym błędem jest myślenie: „byłem na detoksie, więc problem jest rozwiązany”. Detoks może być początkiem, ale zwykle nie jest końcem leczenia.

Psychoterapia pracuje z mechanizmem

Psychoterapia uzależnień dotyczy mechanizmu: dlaczego osoba wraca do używania, jak reguluje emocje, co uruchamia głód, jakie są wyzwalacze, jak działa zaprzeczanie, co dzieje się w relacjach i jak zapobiegać nawrotom.

To obszar, którego sam lek nie rozwiązuje.

W terapii pacjent uczy się:

• rozpoznawać ryzyko,
• mówić prawdę,
• korzystać ze wsparcia,
• planować dzień,
• reagować na napięcie,
• rozumieć konsekwencje,
• odbudowywać relacje,
• pracować z nawrotem,
• brać odpowiedzialność za zmianę.

Dlatego nawet jeśli farmakologia jest potrzebna, psychoterapia nadal pozostaje bardzo ważna.

Leczenie współistniejących zaburzeń zwiększa bezpieczeństwo

Jeśli pacjent ma depresję, lęk, psychozę, ADHD, zaburzenia snu, PTSD albo inne trudności psychiczne, ich leczenie może być ważne dla całego procesu zdrowienia.

Nie chodzi o to, żeby wszystko wyjaśniać diagnozą. Chodzi o to, żeby nie zostawiać pacjenta z objawami, które zwiększają ryzyko nawrotu, cierpienia albo kryzysu.

Współpraca psychiatry, terapeuty i lekarza internisty może być szczególnie ważna wtedy, gdy pacjent ma złożoną historię leczenia, przyjmuje leki albo ma objawy somatyczne.

Ośrodek psychoterapii powinien znać swoje granice

Odpowiedzialny ośrodek powinien jasno mówić, czy prowadzi detoks, leczenie farmakologiczne, opiekę medyczną całodobową, psychoterapię, konsultacje lekarskie czy inną formę pomocy.

Nie każda placówka robi wszystko. I nie powinna udawać, że robi wszystko.

Pacjent i rodzina mają prawo wiedzieć:

• czy ośrodek prowadzi detoks,
• czy prowadzi leczenie farmakologiczne,
• czy ma konsultacje lekarskie,
• kiedy nie przyjmuje pacjenta,
• kiedy kieruje do lekarza,
• co dzieje się przy objawach odstawiennych,
• jakie są zasady dotyczące leków,
• co pacjent musi powiedzieć przed przyjęciem.

To element bezpieczeństwa, a nie formalność.

Jak wygląda to w praktyce?

Przykładowo:

Osoba w czynnym ciągu alkoholowym z drżeniem, potami, bezsennością i wysokim ciśnieniem może najpierw wymagać oceny lekarskiej lub detoksu.

Osoba po detoksie, stabilna medycznie, ale z wieloma nawrotami i chaosem w domu, może potrzebować terapii stacjonarnej.

Osoba z depresją, lękiem i uzależnieniem może potrzebować równolegle psychoterapii uzależnień i leczenia psychiatrycznego.

Osoba uzależniona od leków nie powinna sama ich odstawiać, tylko potrzebuje planu lekarskiego i terapeutycznego.

Osoba po terapii może potrzebować dalszej konsultacji, grupy wsparcia i planu nawrotowego.

Właściwa kolejność zależy od bezpieczeństwa i realnego stanu pacjenta.

Komentarz specjalisty

„Farmakologia w leczeniu uzależnień może być ważna, ale tylko wtedy, gdy jest stosowana po ocenie lekarskiej i z uwzględnieniem całego stanu pacjenta. Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy pacjent sam odstawia leki, zwiększa dawki, miesza substancje albo ukrywa to przed specjalistami. Leczenie medyczne i psychoterapia powinny się uzupełniać, a nie zastępować.”

lek. med. Beata Kleber
lekarz współpracująca z Ośrodkiem NIWA