Zespół Korsakowa — objawy, alkohol i zaburzenia pamięci

Czym jest zespół Korsakowa i jaki ma związek z alkoholem?

Zespół Korsakowa jest zaburzeniem pamięci związanym z uszkodzeniem funkcjonowania mózgu. Najczęściej pojawia się w kontekście niedoboru tiaminy, czyli witaminy B1. Tiamina jest potrzebna układowi nerwowemu do prawidłowego działania.

U osób długo pijących alkohol ryzyko niedoboru tiaminy rośnie z kilku powodów. Alkohol może pogarszać odżywienie, zmniejszać wchłanianie witaminy B1, utrudniać jej magazynowanie i wykorzystywanie przez organizm. Do tego często dochodzi nieregularne jedzenie, wymioty, choroby przewodu pokarmowego, uszkodzenie wątroby i ogólne wyniszczenie organizmu.

Dlatego problem nie polega tylko na tym, że „alkohol niszczy pamięć”.

Problem jest bardziej konkretny: długotrwałe picie może prowadzić do niedoboru witaminy B1, a jej niedobór może uszkadzać mózg.

Często mówi się o zespole Wernickego-Korsakowa. To dlatego, że w praktyce medycznej te dwa stany są ze sobą powiązane.

Encefalopatia Wernickego to stan ostry. Może przebiegać ze splątaniem, zaburzeniami chodu, problemami z koordynacją i zaburzeniami ruchów gałek ocznych. To sytuacja medyczna, która wymaga pilnej pomocy.

Zespół Korsakowa jest bardziej przewlekły. Najbardziej widoczne są wtedy zaburzenia pamięci, uczenia się i orientacji.

Nie zawsze łatwo rozdzielić te dwa etapy. Czasem ostre objawy zostają przeoczone, bo są mylone z upojeniem alkoholowym, zmęczeniem, odstawieniem alkoholu albo „dziwnym zachowaniem po piciu”.

To bardzo niebezpieczne.

Jeśli osoba długo pijąca nagle jest splątana, chwieje się, ma problemy z oczami, nie wie, gdzie jest, dziwnie odpowiada albo traci kontakt z rzeczywistością, nie należy zakładać, że „po prostu jest pijana”.

Potrzebna jest ocena lekarska.

Ten artykuł nie służy do samodzielnego rozpoznawania zespołu Korsakowa. Ma pomóc zrozumieć, dlaczego objawy pamięciowe u osoby pijącej trzeba potraktować poważnie.

Jeśli chcesz szerzej zrozumieć, jak alkohol wpływa na mózg i ciało, zobacz też: wpływ alkoholu na organizm.

Zespół Korsakowa a „otępienie alkoholowe”

Czasem zespół Korsakowa bywa potocznie wrzucany do jednego worka z określeniem „otępienie alkoholowe”. Trzeba jednak uważać z takim uproszczeniem.

Zespół Korsakowa ma silny związek z niedoborem tiaminy i zaburzeniami pamięci. Inne zaburzenia poznawcze związane z alkoholem mogą mieć szerszy charakter i wynikać z wielu mechanizmów: toksycznego działania alkoholu, urazów, chorób wątroby, niedożywienia, zaburzeń metabolicznych, depresji albo innych chorób neurologicznych.

Dlatego sam opis zachowania nie wystarcza.

Potrzebna jest diagnostyka lekarska, czasem psychiatryczna, neurologiczna i internistyczna. U osoby pijącej długo nie wolno z góry zakładać, że „to już demencja” albo „on tak ma od alkoholu”.

Część stanów wymaga pilnego leczenia. Część może się częściowo poprawić przy właściwej pomocy, abstynencji, leczeniu niedoborów i rehabilitacji. Część zmian może być jednak trwała.

Im szybciej ktoś trafi do lekarza, tym większa szansa, że uda się zatrzymać pogarszanie stanu.

Czy zespół Korsakowa dotyczy tylko osób uzależnionych od alkoholu?

Nie tylko.

Niedobór tiaminy może mieć też inne przyczyny: ciężkie niedożywienie, zaburzenia wchłaniania, choroby przewodu pokarmowego, operacje bariatryczne, długotrwałe wymioty, choroby nowotworowe czy inne ciężkie stany medyczne.

W kontekście tego artykułu skupiamy się jednak na alkoholu, bo w praktyce klinicznej długotrwałe picie jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka.

To dobry przykład na to, że skutki alkoholu nie zawsze są widoczne od razu.

Czasem organizm przez lata wysyła sygnały: gorsza pamięć, zaniedbanie jedzenia, wyniszczenie, chwiejny chód, dezorientacja, częste upadki, problemy ze snem, lęk, drażliwość.

A później rodzina widzi, że coś jest już bardzo nie tak.

Jakie objawy zespołu Korsakowa powinny zaniepokoić?

Najbardziej charakterystyczne są problemy z pamięcią.

Osoba może dobrze pamiętać dawne wydarzenia, a jednocześnie nie zapamiętywać tego, co wydarzyło się przed chwilą. Może kilka razy w ciągu jednej rozmowy pytać o to samo. Może zapominać, że jadła, że ktoś do niej dzwonił albo że była już u lekarza.

Dla bliskich to bywa bardzo trudne.

Czasem osoba sprawia wrażenie, jakby nie słuchała. Czasem rodzina odbiera to jako manipulację, złośliwość albo uciekanie od odpowiedzialności. Ale przy poważnych zaburzeniach pamięci problem może być neurologiczny i psychiatryczny, a nie wyłącznie „charakterologiczny”.

Do objawów, które powinny zaniepokoić, należą:

• poważne luki w pamięci,
• trudność w zapamiętywaniu nowych informacji,
• powtarzanie tych samych pytań,
• gubienie się w czasie,
• mylenie dat i wydarzeń,
• dezorientacja w miejscu,
• opowiadanie nieprawdziwych historii w miejsce luk pamięciowych,
• trudność w uczeniu się nowych rzeczy,
• brak świadomości własnych problemów pamięciowych,
• zaniedbanie codziennych obowiązków,
• problemy z planowaniem,
• trudność w samodzielnym funkcjonowaniu,
• podejrzliwość lub drażliwość wynikająca z dezorientacji.

Szczególnie charakterystyczne mogą być konfabulacje.

Konfabulacja nie jest zwykłym kłamstwem. Osoba może mówić rzeczy niezgodne z faktami, bo jej mózg próbuje wypełnić luki w pamięci. Taka opowieść może być wypowiadana z przekonaniem, bez intencji oszukania.

To ważne dla rodzin.

Bo jeśli bliscy traktują konfabulacje jak celowe kłamstwa, narasta złość i konflikt. Jeśli rozumieją, że może to być objaw zaburzeń pamięci, łatwiej im szukać pomocy medycznej zamiast wchodzić w niekończące się kłótnie.

Objawy alarmowe — kiedy nie czekać?

Są sytuacje, w których nie należy odkładać kontaktu z lekarzem.

Pilna pomoc jest potrzebna, jeśli u osoby pijącej lub po okresie intensywnego picia pojawia się:

• nagłe splątanie,
• zaburzenia świadomości,
• problemy z chodzeniem,
• chwiejny chód,
• upadki,
• zaburzenia ruchów gałek ocznych,
• podwójne widzenie,
• oczopląs,
• silna dezorientacja,
• majaczenie,
• brak logicznego kontaktu,
• duże osłabienie,
• niedożywienie,
• długotrwałe wymioty,
• objawy po odstawieniu alkoholu.

W takich sytuacjach nie warto czekać „do jutra”.

To może być stan wymagający pilnej oceny medycznej.

Szczególnie ważna jest encefalopatia Wernickego, bo jej nierozpoznanie i brak szybkiego leczenia może prowadzić do poważnych następstw, w tym zespołu Korsakowa.

Nie należy samodzielnie decydować, że wystarczy odpoczynek, sen, jedzenie albo „ogarnie się, jak wytrzeźwieje”.

Jeśli objawy są nagłe, silne albo dotyczą świadomości, chodu i oczu, potrzebna jest pomoc lekarska.

Zespół Korsakowa a odstawienie alkoholu

U osoby długo pijącej mogą nakładać się różne problemy: objawy odstawienne, niedobory witaminowe, zaburzenia snu, lęk, depresja, uszkodzenie wątroby, zaburzenia metaboliczne i problemy z pamięcią.

Dlatego samodzielna ocena jest bardzo trudna.

Jeśli ktoś długo pił i nagle przerywa picie, może pojawić się drżenie, poty, bezsenność, lęk, splątanie, drgawki albo majaczenie. Takie objawy mogą być niebezpieczne.

Więcej na ten temat znajdziesz w artykule: co się dzieje po odstawieniu alkoholu.

W praktyce najważniejsza zasada brzmi: przy zaburzeniach świadomości, silnym splątaniu, problemach z chodzeniem, drgawkach albo objawach neurologicznych potrzebna jest pomoc medyczna.

Nie tylko terapia. Najpierw bezpieczeństwo i diagnostyka.

Komentarz specjalisty

„Zespół Korsakowa nie powinien być traktowany jak zwykłe problemy z pamięcią po alkoholu. U osoby długo pijącej zaburzenia pamięci, splątanie, chwiejny chód czy problemy z oczami mogą wskazywać na poważny niedobór tiaminy i uszkodzenie pracy mózgu. To wymaga diagnostyki lekarskiej, a przy ostrych objawach — pilnej pomocy medycznej.”
— lek. med. Krzysztof Styczeń, lekarz psychiatra współpracujący z Ośrodkiem Terapii Uzależnień NIWA oraz pracujący na oddziale detoksykacyjnym

Co dalej, jeśli alkohol doprowadził do problemów z pamięcią?

Jeśli pojawiają się poważne zaburzenia pamięci u osoby pijącej, pierwszym krokiem powinna być ocena medyczna. Potrzebny może być kontakt z lekarzem, psychiatrą, neurologiem lub inną placówką medyczną. Czasem konieczna jest pilna diagnostyka, leczenie niedoborów, ocena stanu neurologicznego i sprawdzenie innych możliwych przyczyn objawów.

Nie warto czekać, aż problem sam się cofnie.

Przy zespole Korsakowa część trudności może się utrzymywać długo. U niektórych osób poprawa jest ograniczona. Dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie zagrożenia, zatrzymanie picia i zadbanie o dalszą opiekę.

Po ustabilizowaniu stanu medycznego trzeba wrócić do pytania o alkohol.

Jeśli picie było długotrwałe, intensywne albo wracało mimo konsekwencji, sama informacja o chorobie może nie wystarczyć. Osoba może wiedzieć, że alkohol jej szkodzi, a mimo to nie umie utrzymać abstynencji.

Wtedy potrzebna jest pomoc terapeutyczna.

Szerzej opisujemy to w artykule: leczenie alkoholizmu.

Co może zrobić rodzina?

Rodzina często zauważa problem wcześniej niż osoba pijąca.

Bliscy widzą, że ktoś zapomina rozmowy, myli wydarzenia, gubi rzeczy, powtarza pytania, nie ogarnia codzienności, zaniedbuje jedzenie albo nie rozumie konsekwencji swojego zachowania.

W takiej sytuacji nie warto ograniczać się do kłótni.

Lepiej zapisywać konkretne objawy i sytuacje:

• kiedy zaczęły się problemy z pamięcią,
• czy osoba pije nadal,
• czy były ciągi alkoholowe,
• czy były upadki,
• czy pojawiło się splątanie,
• czy były zaburzenia chodu,
• czy osoba je normalnie,
• czy występują wymioty,
• czy były drgawki,
• czy pojawiły się problemy z oczami lub widzeniem.

Takie informacje mogą być bardzo ważne dla lekarza.

Bliscy nie powinni próbować samodzielnie diagnozować zespołu Korsakowa. Ale mogą zrobić coś ważnego: nie bagatelizować objawów i pomóc doprowadzić do konsultacji medycznej.

Jeśli problemem jest też odmowa leczenia albo zaprzeczanie piciu, pomocny może być artykuł: jak rozmawiać z alkoholikiem, który nie chce się leczyć.

Gdy zdrowie psychiczne i alkohol zaczynają się łączyć

Zespół Korsakowa pokazuje, że alkohol może prowadzić nie tylko do problemów rodzinnych czy zawodowych. Może realnie wpływać na mózg, pamięć i samodzielność.

Dla wielu rodzin to bardzo trudny moment. Bo sprawa przestaje być wyłącznie „piciem”. Zaczyna dotyczyć codziennego bezpieczeństwa, opieki, decyzji medycznych i dalszego funkcjonowania.

W takiej sytuacji warto działać dwutorowo.

Najpierw medycyna: lekarz, diagnostyka, bezpieczeństwo, leczenie niedoborów i ocena stanu psychicznego oraz neurologicznego.

Potem terapia uzależnienia: praca nad abstynencją, nawrotami, głodem alkoholowym, mechanizmami zaprzeczania i dalszym planem życia bez alkoholu.

Jeśli chcesz zobaczyć, jak może wyglądać praca terapeutyczna, przeczytaj: terapia alkoholowa — jak wygląda.

Kiedy problem zdrowotny łączy się z piciem alkoholu?

Niektóre osoby zaczynają szukać pomocy dopiero wtedy, gdy alkohol zaczyna odbijać się na zdrowiu. Najpierw pojawiają się gorsze wyniki badań, problemy z pamięcią, snem, wątrobą, trzustką albo ogólnym samopoczuciem. Później dochodzi do sytuacji, w której lekarz zaleca abstynencję, ale picie nadal wraca.

W takim momencie warto oddzielić dwie sprawy.

Zaburzenia pamięci, splątanie, objawy neurologiczne i niedobory wymagają oceny lekarskiej. To nie jest obszar do samodzielnego leczenia ani przeczekiwania.

Jeśli jednak trudność polega na tym, że alkohol wraca mimo szkód zdrowotnych, potrzebna może być również terapia uzależnienia.

W Ośrodku Terapii Uzależnień NIWA pracujemy z osobami dorosłymi, które chcą zatrzymać picie i zrozumieć, dlaczego alkohol stał się tak trudny do odstawienia. Terapia pomaga przyjrzeć się mechanizmom uzależnienia, nawrotom, głodowi alkoholowemu, napięciu i sytuacjom, w których picie wraca mimo świadomości szkód.

NIWA znajduje się w Wilczkowicach, blisko Krakowa. Pobyt ma charakter stacjonarny i odbywa się w kameralnych warunkach, z terapią indywidualną i grupową oraz uporządkowanym planem dnia.

Więcej o naszej pracy znajdziesz na stronie: terapia uzależnień oraz na stronie głównej: Ośrodek Leczenia Uzależnień NIWA.

Podsumowanie

Zespół Korsakowa to jeden z poważniejszych tematów związanych z długotrwałym piciem alkoholu. Nie chodzi tylko o słabszą pamięć po alkoholu. Chodzi o możliwe uszkodzenie funkcjonowania mózgu związane między innymi z niedoborem witaminy B1.

Najbardziej niepokojące są poważne luki w pamięci, trudność w zapamiętywaniu nowych informacji, dezorientacja, konfabulacje i utrata samodzielności.

Jeszcze pilniejsze są objawy mogące wskazywać na encefalopatię Wernickego: splątanie, problemy z chodzeniem, zaburzenia koordynacji i problemy z oczami. W takiej sytuacji potrzebna jest pomoc medyczna.

Jeśli alkohol doprowadził do problemów zdrowotnych, nie warto czekać na kolejny kryzys. Najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo medyczne, a potem o leczenie uzależnienia i dalszy plan wsparcia.