Uzależnienie od amfetaminy — objawy, skutki i leczenie

Jak rozpoznać uzależnienie od amfetaminy?

Nie każda osoba, która użyła amfetaminy, jest uzależniona. Jednocześnie nie trzeba przyjmować jej codziennie, aby rozwinąć poważny problem.

W rozpoznawaniu uzależnienia znaczenie mają przede wszystkim utrata kontroli, silny głód, rosnąca rola substancji w codziennym życiu i kontynuowanie używania pomimo szkód.

Pierwsze objawy działania amfetaminy

Podczas działania amfetaminy osoba może być bardziej pobudzona, energiczna i rozmowna. Często odczuwa mniejszą potrzebę snu, ma ograniczony apetyt i wykazuje większą aktywność.

Mogą również pojawić się objawy fizyczne:

• przyspieszone tętno i podwyższone ciśnienie;

• rozszerzone źrenice;

• wzmożona potliwość;

• zaciskanie szczęk i zgrzytanie zębami;

• niepokój ruchowy;

• zwiększona temperatura ciała;

• trudności z zasypianiem.

Samo występowanie tych objawów nie pozwala rozpoznać użycia amfetaminy. Podobny obraz mogą powodować inne substancje pobudzające, leki oraz niektóre problemy zdrowotne.

Dlatego przy podejrzeniu używania trzeba uwzględniać więcej niż jeden sygnał.

Szersze informacje na ten temat znajdują się w artykule objawy brania narkotyków — po czym poznać, że ktoś bierze.

Utrata kontroli po pierwszej dawce

Jednym z ważniejszych sygnałów problemu jest trudność z zakończeniem używania.

Osoba planuje przyjąć amfetaminę podczas jednej imprezy, ale później sięga po kolejne porcje. Miała wrócić do domu wieczorem, jednak następnego dnia nadal nie śpi. Zamierzała wydać określoną kwotę, lecz wydaje znacznie więcej.

Po wszystkim może mówić:

„Następnym razem już tak nie zrobię”.

Problem pojawia się, gdy podobny schemat regularnie się powtarza.

Nie chodzi wyłącznie o dużą ilość substancji. Istotne jest to, że wcześniej ustalone ograniczenia przestają mieć znaczenie po rozpoczęciu używania.

„Biorę tylko w weekend” — czy to oznacza, że mam kontrolę?

Nie musi.

Niektóre osoby robią kilkudniowe lub nawet kilkutygodniowe przerwy, ale po ponownym użyciu tracą kontrolę i wpadają w długie okresy pobudzenia.

Przykładowo człowiek przez cały tydzień pracuje, nie używa narkotyków i wywiązuje się z obowiązków. W piątek sięga jednak po amfetaminę i nie potrafi zakończyć używania zgodnie z planem.

Po takim weekendzie potrzebuje kilku dni, aby odzyskać siły.

W kolejny piątek historia się powtarza.

Zdolność do zachowania abstynencji przez pewien czas nie wyklucza więc poważnych trudności z kontrolowaniem używania.

Rosnąca tolerancja i coraz większa rola narkotyku

Przy regularnym używaniu może rozwinąć się tolerancja. Oznacza to, że wcześniej odczuwane działanie staje się słabsze i osoba zaczyna poszukiwać silniejszego efektu.

Nie jest to jednak jedyny ani wystarczający objaw uzależnienia.

Równie ważne jest obserwowanie, jak zmienia się codzienne życie.

Czy coraz więcej czasu zajmuje zdobywanie narkotyku, używanie i dochodzenie do siebie?

Czy osoba ogranicza wcześniejsze zainteresowania?

Czy zaniedbuje relacje i obowiązki?

Czy myśli o kolejnym użyciu nawet wtedy, gdy jeszcze odczuwa konsekwencje poprzedniego?

Jeżeli amfetamina zaczyna organizować kolejne dni, problem może być znacznie poważniejszy, niż sugeruje samo liczenie dawek.

Jak wygląda zjazd po amfetaminie?

Zjazd to potoczne określenie okresu pogorszonego samopoczucia po ustąpieniu działania substancji.

W przypadku amfetaminy może obejmować:

• silne zmęczenie i potrzebę długiego snu;

• obniżony nastrój;

• drażliwość i napięcie;

• trudności z koncentracją;

• wyraźny spadek energii;

• niepokój;

• zwiększony apetyt;

• utratę odczuwania przyjemności;

• silną potrzebę ponownego użycia.

Przebieg jest indywidualny. Znaczenie mają między innymi długość używania, brak snu, inne substancje i stan zdrowia.

U części osób początkowe wyczerpanie ustępuje stosunkowo szybko, ale problemy z nastrojem, snem lub głodem mogą utrzymywać się dłużej.

Nie należy zakładać, że każdy zjazd wymaga pobytu w ośrodku. Nie wolno jednak również bagatelizować ciężkiego pogorszenia stanu psychicznego.

Jeżeli pojawiają się myśli samobójcze, ciężka depresyjność albo psychoza, konieczna jest pilna ocena specjalisty.

Amfetamina a mefedron — czy to podobne narkotyki?

Amfetamina i mefedron należą do substancji pobudzających, ale nie są tą samą substancją.

Amfetamina należy do grupy pochodnych fenyloetyloaminy, a mefedron, czyli 4-MMC, jest syntetycznym katynonem.

Obie substancje mogą wiązać się z pobudzeniem, ograniczeniem snu, utratą kontroli nad kolejnymi dawkami i poważnymi konsekwencjami psychicznymi. Ich profil działania i ryzyka nie są jednak identyczne.

Nie należy również zakładać, że kupowany nielegalnie proszek zawiera dokładnie tę substancję, pod której nazwą jest sprzedawany.

Więcej o różnicach i samym uzależnieniu piszemy w artykule uzależnienie od mefedronu — objawy, skutki i leczenie.

Szersze porównanie grup substancji znajduje się również w artykule rodzaje narkotyków i ich działanie.

Jakie są skutki używania amfetaminy dla organizmu i psychiki?

Amfetamina oddziałuje na kilka układów organizmu jednocześnie. Może powodować nie tylko pobudzenie i bezsenność, ale również obciążenie układu krążenia, zaburzenia odżywiania oraz poważne problemy psychiczne.

Nasilenie i rodzaj konsekwencji zależą od wielu czynników. Nie każda osoba doświadcza wszystkich opisanych objawów, a część powikłań może wystąpić także u osoby, która nie jest uzależniona.

Wyczerpanie organizmu i brak snu

Jednym z problemów związanych z intensywnym używaniem amfetaminy jest ograniczenie odczuwanego zmęczenia.

Osoba może pozostawać aktywna przez bardzo długi czas, pomimo że jej organizm nadal potrzebuje odpoczynku.

Jednocześnie zmniejsza się apetyt, przez co może dochodzić do zaniedbywania posiłków i przyjmowania zbyt małej ilości płynów.

Po ustąpieniu działania pojawia się wyczerpanie.

Przy powtarzających się okresach używania trudniej utrzymywać normalny rytm dnia. Człowiek zaczyna funkcjonować pomiędzy intensywnym pobudzeniem a dochodzeniem do siebie.

W dłuższej perspektywie może odbijać się to na pracy, odporności na stres, relacjach i zdrowiu.

Wpływ na serce i układ krążenia

Amfetamina pobudza układ współczulny, co może prowadzić do przyspieszenia akcji serca, podwyższenia ciśnienia i wzrostu temperatury ciała.

Do poważnych możliwych powikłań należą zaburzenia rytmu serca, przegrzanie organizmu, zawał i udar.

Ryzyko zwiększa się między innymi przy intensywnym używaniu oraz łączeniu substancji, ale nie można określić bezpiecznego poziomu używania amfetaminy pochodzącej z nielegalnego rynku.

Silnego bólu w klatce piersiowej, duszności, drgawek czy zaburzeń świadomości nie należy tłumaczyć zwykłym zjazdem.

W takich sytuacjach potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Lęk, drażliwość i problemy z nastrojem

Podczas działania amfetaminy osoba może początkowo odczuwać przypływ energii i pewności siebie.

Przy przedłużającym się używaniu albo po ustąpieniu działania stan psychiczny może być zupełnie inny.

Pojawiają się niepokój, napięcie, rozdrażnienie i trudności ze snem.

U części osób występują również epizody silnego lęku lub obniżonego nastroju.

Szczególnie problematyczna może być sytuacja, w której człowiek zaczyna sięgać po amfetaminę nie po to, aby odczuwać euforię, ale żeby usunąć zmęczenie i złe samopoczucie po wcześniejszym użyciu.

Powstaje wtedy schemat, w którym substancja wydaje się jednocześnie przyczyną problemu i sposobem jego rozwiązania.

Paranoja i psychoza amfetaminowa

Intensywne używanie amfetaminy może wiązać się z wystąpieniem objawów psychotycznych.

Osoba może być przekonana, że ktoś ją śledzi, obserwuje albo chce wyrządzić jej krzywdę.

Mogą pojawić się urojenia i omamy.

Przykładowo człowiek zaczyna interpretować zwykłe zachowania innych osób jako dowód zagrożenia. Jest przekonany, że ktoś kontroluje jego telefon albo że przypadkowi ludzie przekazują sobie informacje na jego temat.

Brak snu może dodatkowo nasilać zaburzenia myślenia i pogarszać ocenę rzeczywistości.

Nie każda osoba przyjmująca amfetaminę doświadcza psychozy. Jeżeli jednak pojawiają się urojenia, omamy lub wyraźna utrata kontaktu z rzeczywistością, sytuacja wymaga oceny medycznej.

Podobne problemy mogą występować również przy innych substancjach pobudzających. W artykule mefedron a psychika — zjazdy, lęk i utrata kontroli szerzej opisaliśmy mechanizm nasilania się objawów psychicznych w związku z używaniem, brakiem snu i powtarzaniem dawek.

Czy amfetamina może powodować agresję?

Silne pobudzenie, drażliwość, brak snu i paranoiczne przekonania mogą zwiększać ryzyko gwałtownych reakcji.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba używająca amfetaminy staje się agresywna.

W sytuacji nasilonej paranoi człowiek może być przekonany, że musi bronić się przed zagrożeniem, które w jego odbiorze jest rzeczywiste.

Rodzina nie powinna wtedy prowokować konfrontacji ani próbować siłą udowadniać, że osoba się myli.

Najważniejsze jest bezpieczeństwo.

Jeżeli występuje bezpośrednie zagrożenie dla osoby używającej lub jej otoczenia, konieczne jest wezwanie odpowiednich służb.

Co może wydarzyć się przy długotrwałym używaniu?

Długotrwałe, intensywne używanie może prowadzić do narastających problemów zdrowotnych i społecznych.

Należą do nich między innymi:

• przewlekłe zaburzenia snu;

• wyczerpanie i problemy z odżywianiem;

• zaburzenia nastroju;

• problemy z koncentracją i pamięcią;

• powikłania sercowo-naczyniowe;

• utrata kontroli nad używaniem;

• zaniedbywanie pracy i relacji;

• zadłużenie;

• zwiększone ryzyko wypadków oraz niebezpiecznych zachowań.

Nie należy jednak zakładać, że wszystkie zmiany są trwałe albo że u każdego pacjenta będą przebiegać identycznie.

Ocena skutków wymaga uwzględnienia historii używania, stanu zdrowia i ewentualnych innych substancji.

Co dzieje się po odstawieniu amfetaminy?

Po zakończeniu intensywnego używania organizm potrzebuje czasu na odzyskanie równowagi.

Początkowo może dominować senność, zmęczenie i zwiększony apetyt.

Następnie u części osób utrzymują się problemy z nastrojem, brak energii, trudności z koncentracją oraz głód narkotykowy.

Nie istnieje jeden harmonogram regeneracji właściwy dla wszystkich.

Osoba, która używała okazjonalnie, może doświadczać innych trudności niż ktoś, kto przez długi czas regularnie wpadał w ciągi.

Ważne jest również rozróżnienie pomiędzy poprawą fizyczną a leczeniem uzależnienia.

Człowiek może ponownie zacząć normalnie spać i jeść, a mimo to nadal wracać do używania w określonych sytuacjach.

Szerzej opisujemy to w artykule regeneracja organizmu po narkotykach.

Kiedy trzeba natychmiast wezwać pomoc?

Nie należy czekać na zwykłą konsultację terapeutyczną, jeśli po użyciu występują:

• utrata przytomności lub drgawki;

• silny ból w klatce piersiowej;

• ciężka duszność;

• objawy udaru;

• bardzo wysoka temperatura i ciężkie pobudzenie;

• poważne zaburzenia świadomości;

• ciężka psychoza połączona z niebezpiecznym zachowaniem;

• próba samobójcza lub bezpośrednie zagrożenie życia.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy zadzwonić pod 112.

Nie należy również samodzielnie próbować wyciszać ciężkiego pobudzenia alkoholem, lekami uspokajającymi lub innymi substancjami.

Jak wygląda leczenie uzależnienia od amfetaminy?

Leczenie uzależnienia od amfetaminy powinno uwzględniać zarówno konsekwencje używania, jak i mechanizmy prowadzące do kolejnych powrotów.

Nie wystarczy jedynie przekonać pacjenta, że amfetamina jest niebezpieczna.

Wiele osób zgłaszających się po pomoc doskonale zna już jej negatywne konsekwencje. Pomimo tej wiedzy regularnie wracają do używania.

Właśnie dlatego tak ważne jest rozpoznanie wyzwalaczy, sposobów regulowania emocji, funkcji substancji oraz sytuacji, w których pacjent traci kontrolę.

Od czego zaczyna się terapia?

Pierwszym krokiem jest ocena aktualnej sytuacji i bezpieczeństwa pacjenta.

Trzeba ustalić między innymi:

• jak długo i jak często osoba używa amfetaminy;

• kiedy ostatnio przyjmowała substancję;

• jak wyglądają okresy intensywnego używania;

• czy występowały ciężkie zjazdy;

• czy pojawiały się objawy psychotyczne;

• czy występują problemy sercowo-naczyniowe;

• czy używane są również alkohol, leki lub inne narkotyki;

• jak wyglądały wcześniejsze próby przerwania;

• czy pacjent ma wsparcie i stabilne warunki do podjęcia leczenia.

W razie potrzeby konieczna jest również ocena lekarska lub psychiatryczna.

Dobór formy leczenia powinien uwzględniać rzeczywisty stan pacjenta, a nie wyłącznie jego deklarację, że chce przestać.

Terapia poznawczo-behawioralna

Jednym z podejść wykorzystywanych w leczeniu uzależnień od substancji pobudzających jest terapia poznawczo-behawioralna, czyli CBT.

Pomaga ona rozpoznawać powtarzające się związki pomiędzy sytuacjami, myślami, emocjami i używaniem.

Przykładowo osoba może przez długi czas sięgać po amfetaminę w okresach intensywnej pracy.

Początkowo uważa, że substancja pozwala jej dłużej pozostać aktywną.

Później zaczyna używać również wtedy, gdy jest zmęczona po poprzednim okresie pobudzenia.

W terapii ważne jest rozpoznanie całego schematu: przemęczenia, presji, przekonań dotyczących wydajności, używania i jego konsekwencji.

Pacjent uczy się wcześniej zauważać sytuacje wysokiego ryzyka i planować inne reakcje.

Jak pracuje się nad głodem amfetaminowym?

Głód nie zawsze pojawia się w postaci nagłej, bardzo silnej potrzeby użycia.

Czasem zaczyna się od myśli:

„Dzisiaj potrzebuję więcej energii”.

„Bez tego nie dam rady”.

„Tym razem tylko trochę”.

Później człowiek zaczyna kontaktować się z osobami związanymi z używaniem, wracać do dawnych miejsc albo planować spotkania, podczas których amfetamina będzie dostępna.

W terapii ważne jest rozpoznawanie tych sygnałów jeszcze przed pierwszą dawką.

Nie chodzi wyłącznie o nauczenie się odmawiania, kiedy substancja znajduje się już przed człowiekiem.

Celem jest zauważenie całego procesu, który prowadzi do takiej sytuacji.

Motywacja do leczenia

Nie każda osoba zgłaszająca się na terapię jest od początku całkowicie przekonana do zmiany.

Ktoś może dostrzegać problemy finansowe i rodzinne, ale nadal wierzyć, że amfetamina pomaga mu w pracy.

Inna osoba chce przerwać ciągi, ale nie wyobraża sobie imprezy bez substancji.

Dlatego ważna jest również praca nad motywacją.

Pacjent może przyjrzeć się temu, co początkowo dawało mu używanie, jakie konsekwencje pojawiły się później i czego obawia się w życiu bez narkotyku.

Nie trzeba zakładać, że wszystkie wątpliwości znikną przed rozpoczęciem terapii.

Często właśnie podczas pracy terapeutycznej człowiek zaczyna lepiej rozumieć swój problem.

Czy istnieje lek na uzależnienie od amfetaminy?

Nie ma obecnie jednej, powszechnie zatwierdzonej farmakoterapii, która samodzielnie leczyłaby uzależnienie od amfetaminy.

Istotną rolę odgrywają odpowiednio dobrane metody psychoterapeutyczne i psychospołeczne.

W badaniach nad leczeniem zaburzeń związanych z używaniem stymulantów szczególne znaczenie przypisuje się między innymi terapii poznawczo-behawioralnej oraz contingency management, czyli wzmacnianiu określonych zachowań wspierających zdrowienie.

Nie oznacza to, że każda placówka prowadzi wszystkie te interwencje.

Leki mogą być natomiast potrzebne w leczeniu określonych problemów współwystępujących lub ostrych powikłań. O ich zastosowaniu decyduje lekarz.

Terapia ambulatoryjna czy pobyt stacjonarny?

Nie każda osoba uzależniona od amfetaminy potrzebuje pobytu w ośrodku.

Dla części pacjentów odpowiednim początkiem może być regularna terapia ambulatoryjna. Istotne jest jednak to, czy są w stanie uczestniczyć w spotkaniach i realizować ustalony plan, pozostając w swoim dotychczasowym środowisku.

Bardziej intensywną formę terapii warto rozważyć wtedy, gdy kolejne próby przerwania kończą się szybkim powrotem, występują powtarzające się ciągi, dotychczasowe środowisko utrudnia zmianę albo osoba nie jest w stanie regularnie realizować leczenia ambulatoryjnego.

Przy kwalifikacji trzeba również uwzględnić stan zdrowia i ewentualną konieczność wcześniejszego leczenia medycznego.

Jak wygląda terapia uzależnienia od amfetaminy w Ośrodku NIWA?

W Ośrodku NIWA leczenie rozpoczyna się od rozmowy i kwalifikacji, podczas której analizowana jest sytuacja pacjenta.

W przypadku uzależnienia od amfetaminy ważne jest rozpoznanie zarówno samego sposobu używania, jak i tego, co dzieje się pomiędzy kolejnymi okresami pobudzenia.

Czy osoba sięga po narkotyk podczas imprez?

Czy używanie jest związane z pracą i presją wydajności?

Czy po zjeździe pojawia się silne obniżenie nastroju?

Czy pacjent ma trudności ze snem, relacjami albo regulowaniem emocji?

Podczas terapii indywidualnej i grupowej można pracować nad mechanizmem uzależnienia, głodem, wyzwalaczami, nawrotami oraz przygotowaniem do funkcjonowania po zakończeniu pobytu.

W NIWIE wykorzystujemy między innymi elementy terapii poznawczo-behawioralnej oraz podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach.

Więcej informacji znajduje się na stronie terapii uzależnień oraz w centrum informacji o leczeniu narkomanii.

Co zrobić, kiedy osoba uzależniona nie chce się leczyć?

Rodzina często próbuje przekonać bliską osobę, koncentrując się wyłącznie na konsekwencjach.

„Zobacz, ile pieniędzy wydałeś”.

„Znowu nie byłeś w pracy”.

„Obiecałeś, że to ostatni raz”.

Takie argumenty mogą być prawdziwe, ale nie zawsze prowadzą do konstruktywnej rozmowy.

Warto zacząć od konkretnych sytuacji i pytań dotyczących wcześniejszych prób zmiany.

Na przykład:

„Mówiłeś, że po ostatnim zjeździe nie chcesz do tego wracać. Co sprawiło, że znowu użyłeś?”

„Jak wyglądałby twój plan na kolejne tygodnie, żeby nie wydarzyło się to samo?”

„Czy zgodzisz się przynajmniej na konsultację?”

Bliscy mogą również sami skorzystać z pomocy specjalisty, aby ustalić granice, zadbać o bezpieczeństwo i przygotować się do rozmowy.

Nie należy jednak podejmować konfrontacji z osobą znajdującą się w stanie silnego pobudzenia, paranoi lub psychozy.

Co zrobić po zakończeniu terapii?

Powrót do codziennego życia wymaga przygotowania.

Pacjent może przez kilka tygodni dobrze funkcjonować w uporządkowanym środowisku terapeutycznym, a następnie ponownie zetknąć się z dawnymi wyzwalaczami.

Dlatego istotne jest zaplanowanie dalszej terapii, kontaktów społecznych, sposobów odpoczynku oraz reagowania na pierwsze sygnały głodu.

Osoba, która wcześniej używała amfetaminy, żeby pracować bez odpoczynku, powinna również nauczyć się inaczej organizować obowiązki i rozpoznawać przemęczenie.

Jeżeli głównym wyzwalaczem były imprezy albo konkretne znajomości, potrzebne mogą być zmiany w sposobie spędzania wolnego czasu.

Sama abstynencja podczas pobytu nie zastępuje przygotowania do życia po jego zakończeniu.

Komentarz specjalisty

„W terapii osób uzależnionych od amfetaminy szczególnie ważne jest rozpoznanie całego schematu używania. Pacjent może przez pewien czas funkcjonować bez narkotyku, a później ponownie sięgnąć po niego podczas imprezy, w okresie intensywnej pracy albo pod wpływem silnego napięcia. Po pierwszej dawce traci kontrolę i wraca do kolejnych porcji, braku snu oraz wyczerpania.

Dlatego nie skupiamy się wyłącznie na samym postanowieniu, że pacjent przestanie brać. Trzeba zrozumieć, co prowadzi do pierwszej dawki, jaką funkcję pełni substancja i co wymaga zmiany w codziennym funkcjonowaniu. Istotne jest również uwzględnienie stanu psychicznego, ponieważ lęk, obniżony nastrój i problemy ze snem mogą utrudniać proces zdrowienia.”

dr Karolina Piątek
Specjalistka psychoterapii uzależnień, kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA