Uzależnienie fizyczne

Czym jest uzależnienie fizyczne?

Uzależnienie fizyczne pojawia się wtedy, gdy ciało przyzwyczaja się do obecności określonej substancji. Mózg, układ nerwowy i inne układy organizmu zaczynają funkcjonować z uwzględnieniem tej substancji.

Gdy substancji nagle brakuje, organizm traci równowagę. Wtedy mogą pojawić się objawy odstawienne.

Nie chodzi tylko o „ochotę” albo „zachciankę”. Chodzi o realną reakcję organizmu.

Człowiek może czuć drżenie, poty, niepokój, napięcie, bezsenność, nudności, ból, rozbicie, kołatanie serca, drażliwość albo silny dyskomfort. Przy niektórych substancjach objawy mogą być poważniejsze i wymagać pomocy medycznej.

Uzależnienie fizyczne jest jednym z elementów szerszego tematu, jakim jest leczenie uzależnień. Nie zawsze występuje samo. Często łączy się z uzależnieniem psychicznym, nawrotami, utratą kontroli i trudnością w codziennym funkcjonowaniu.

Tolerancja, odstawienie i zależność organizmu

W uzależnieniu fizycznym ważne są trzy pojęcia: tolerancja, objawy odstawienne i zależność organizmu.

Tolerancja oznacza, że organizm przyzwyczaja się do substancji. Dawka, która wcześniej działała mocno, po czasie działa słabiej. Człowiek może wtedy brać albo pić więcej, żeby uzyskać podobny efekt.

Nie zawsze dzieje się to świadomie. Czasem ktoś mówi: „kiedyś jedna tabletka wystarczała, teraz już nie”, „kiedyś po dwóch drinkach zasypiałem, teraz muszę wypić więcej”, „dawka przeciwbólowa działa coraz krócej”.

Objawy odstawienne pojawiają się wtedy, gdy organizm nie dostaje substancji, do której się przyzwyczaił. To mogą być objawy fizyczne, psychiczne i behawioralne.

Zależność organizmu oznacza, że ciało zaczęło funkcjonować z daną substancją jako częścią swojej równowagi. Gdy jej brakuje, organizm reaguje.

To dlatego nagłe odstawienie niektórych substancji może być ryzykowne. Szczególnie dotyczy to alkoholu, benzodiazepin, leków nasennych, opioidów i sytuacji, w których ktoś mieszał kilka substancji naraz.

Uzależnienie fizyczne a uzależnienie psychiczne

Uzależnienie fizyczne i psychiczne często występują razem, ale nie są tym samym.

Uzależnienie fizyczne dotyczy reakcji organizmu. Ciało przyzwyczaja się do substancji i reaguje, gdy jej brakuje.

Uzależnienie psychiczne dotyczy przymusu, głodu, napięcia, myśli o użyciu, utraty kontroli i silnego przekonania, że bez substancji albo zachowania trudno będzie poradzić sobie z emocjami, snem, stresem, bólem albo codziennością.

Przykład.

Osoba może mieć objawy fizyczne po odstawieniu alkoholu albo leków. Drży, poci się, nie śpi, ma lęk i napięcie. To wymaga oceny medycznej.

Ale nawet po ustąpieniu objawów fizycznych może nadal pojawiać się głód, myśli o użyciu, trudność w radzeniu sobie z emocjami, zaprzeczanie i powrót do starego schematu. To już obszar pracy terapeutycznej.

Dlatego samo „przetrwanie odstawienia” nie oznacza jeszcze rozwiązania problemu. Warto rozumieć też uzależnienie psychiczne, bo to ono często odpowiada za nawroty po okresie abstynencji.

Czy uzależnienie fizyczne zawsze oznacza uzależnienie?

Nie zawsze.

To ważne rozróżnienie, szczególnie przy lekach stosowanych zgodnie z zaleceniem lekarza. Organizm może rozwinąć tolerancję i zależność fizyczną od niektórych leków, ale sama obecność zależności fizycznej nie zawsze oznacza pełne uzależnienie w sensie utraty kontroli, kompulsywnego używania i kontynuowania mimo szkód.

Z drugiej strony, jeśli ktoś sam zwiększa dawki, bierze leki inaczej niż zalecono, zdobywa recepty z kilku źródeł, ukrywa przyjmowanie, miesza substancje albo nie potrafi przerwać mimo konsekwencji, sytuacja robi się znacznie poważniejsza.

Dlatego nie warto samemu stawiać diagnozy. Lepiej opisać fakty lekarzowi albo specjaliście:

co jest przyjmowane,
jak długo,
w jakiej ilości,
czy dawki rosły,
czy pojawiają się objawy po odstawieniu,
czy substancje są mieszane,
czy są szkody w zdrowiu, pracy, rodzinie albo codziennym funkcjonowaniu.

Jeśli ktoś dopiero porządkuje podstawowe pojęcia, pomocny będzie tekst czym jest uzależnienie. Wyjaśnia on szerzej, kiedy problem zaczyna wykraczać poza samą substancję i dotyka zachowania, kontroli oraz konsekwencji.

Objawy i ryzyko uzależnienia fizycznego

Objawy uzależnienia fizycznego mogą być różne. Zależą od substancji, dawki, czasu przyjmowania, ogólnego stanu zdrowia, wieku, chorób współistniejących i tego, czy ktoś używał kilku substancji naraz.

Nie ma jednego zestawu objawów dla wszystkich.

Inaczej wygląda odstawienie alkoholu. Inaczej benzodiazepin. Inaczej opioidów. Inaczej nikotyny. Inaczej leków nasennych.

Wspólne jest to, że ciało reaguje na brak substancji.

Najczęstsze objawy odstawienne

Objawy odstawienne mogą obejmować między innymi:

• drżenie rąk lub całego ciała,
• potliwość,
• nudności,
• wymioty,
• ból głowy,
• ból mięśni,
• bezsenność,
• silny niepokój,
• lęk,
• drażliwość,
• kołatanie serca,
• wzrost ciśnienia,
• osłabienie,
• rozbicie,
• napięcie,
• trudność w koncentracji,
• głód substancji,
• pogorszenie nastroju.

Niektóre osoby opisują to jako „rozpadanie się organizmu”. Inne jako „nie do wytrzymania napięcie”. Jeszcze inne mówią: „muszę wziąć, bo inaczej nie funkcjonuję”.

To właśnie ten mechanizm często utrwala używanie. Człowiek nie sięga już tylko po przyjemność. Sięga, żeby uniknąć objawów odstawiennych.

Kiedy objawy mogą być niebezpieczne?

Są sytuacje, w których odstawienie może być niebezpieczne i wymaga oceny lekarskiej.

Dotyczy to szczególnie alkoholu, benzodiazepin, leków nasennych, opioidów oraz używania mieszanego. Ryzyko rośnie, gdy ktoś przyjmował wysokie dawki, używał substancji długo, ma choroby somatyczne, zaburzenia psychiczne, wcześniejsze ciężkie odstawienia albo mieszał alkohol z lekami i narkotykami.

Szczególnie niepokojące są:

• majaczenie,
• omamy,
• dezorientacja,
• napady drgawkowe,
• utrata przytomności,
• bardzo silne pobudzenie,
• silna senność lub splątanie,
• myśli samobójcze,
• ból w klatce piersiowej,
• problemy z oddychaniem,
• odwodnienie,
• podejrzenie przedawkowania,
• gwałtowne pogorszenie stanu psychicznego.

W takich sytuacjach nie należy czekać, aż „samo przejdzie”. Najpierw liczy się bezpieczeństwo i pomoc medyczna.

Terapia jest ważna, ale nie zastępuje leczenia ostrego stanu, detoksykacji ani konsultacji lekarskiej, jeśli organizm jest zagrożony.

Alkohol, leki i opioidy wymagają szczególnej ostrożności

Nie wszystkie substancje niosą takie samo ryzyko przy odstawianiu.

Przy alkoholu ciężkie objawy odstawienne mogą być niebezpieczne. Przy benzodiazepinach i niektórych lekach nasennych nagłe przerwanie po dłuższym stosowaniu także może prowadzić do poważnych objawów. Przy opioidach odstawienie bywa bardzo obciążające fizycznie i psychicznie, a ryzyko nawrotu oraz przedawkowania po okresie przerwy może być szczególnie groźne.

Dlatego rodzina nie powinna samodzielnie organizować „domowego detoksu”.

Nie powinno się chować leków, wylewać alkoholu jako jedynego planu, zmieniać dawek, wymuszać nagłego odstawienia albo zakładać, że wystarczy zamknąć kogoś w domu na kilka dni.

Intencja może być dobra, ale skutek może być niebezpieczny.

Bezpieczniej jest skonsultować sytuację z lekarzem, placówką detoksykacyjną, poradnią leczenia uzależnień albo innym miejscem, które może ocenić ryzyko.

Dlaczego samo odstawienie nie wystarcza?

Rodzina często myśli: „gdyby tylko przestał brać”, „gdyby tylko przestała pić”, „gdyby tylko odstawił leki, wszystko wróci do normy”.

Czasem pierwszy etap rzeczywiście polega na bezpiecznym przerwaniu używania. Ale to dopiero początek.

Po ustąpieniu objawów fizycznych zostają pytania:

co uruchamiało używanie,
jak osoba radzi sobie z napięciem,
jak reaguje na głód,
czy rozumie swoje mechanizmy,
czy ma plan na nawrót,
jak wygląda jej środowisko,
czy rodzina przestała ukrywać konsekwencje,
czy potrzebna jest dalsza terapia.

Bez tego łatwo wrócić do starego schematu.

Detoks albo przetrwanie odstawienia może otworzyć drogę do leczenia, ale nie zastępuje pracy nad uzależnieniem. Dlatego ważne jest, żeby po zabezpieczeniu medycznym zaplanować dalszą pomoc.

Jak wygląda pomoc przy uzależnieniu fizycznym?

Pomoc przy uzależnieniu fizycznym zależy od sytuacji. Inaczej wygląda, gdy ktoś ma lekkie objawy i szybko zgłasza się po pomoc. Inaczej, gdy jest po długim ciągu, przyjmuje leki od lat, miesza substancje albo ma objawy, które mogą zagrażać zdrowiu.

Najważniejsze jest bezpieczeństwo.

Nie zaczyna się od pytania: „czy ktoś ma silną wolę?”. Zaczyna się od pytania: „czy organizm jest bezpieczny?”.

Najpierw ocena stanu zdrowia

Przy podejrzeniu uzależnienia fizycznego warto zebrać konkretne informacje:

jaka substancja jest używana,
jak długo,
w jakich ilościach,
kiedy była ostatnia dawka,
czy były wcześniejsze odstawienia,
czy były drgawki, omamy albo majaczenie,
czy osoba bierze leki,
czy miesza substancje,
czy ma choroby przewlekłe,
czy pojawiają się myśli samobójcze,
czy jest kontakt logiczny i czy osoba jest bezpieczna.

Te informacje pomagają lekarzowi lub specjaliście ocenić, czy potrzebna jest pilna pomoc, detoksykacja, konsultacja psychiatryczna, leczenie ambulatoryjne czy dalsza terapia.

Przy lekach szczególnie ważne jest, żeby nie zmieniać dawek samodzielnie. Nawet jeśli rodzina widzi problem, decyzje o odstawianiu powinny należeć do lekarza.

Detoksykacja może być początkiem, nie końcem leczenia

Detoksykacja ma zabezpieczyć organizm i pomóc przejść przez objawy odstawienne. Może być konieczna, gdy odstawienie jest ryzykowne albo objawy są nasilone.

Ale detoks nie rozwiązuje całego uzależnienia.

Po detoksie człowiek może nadal mieć głód, lęk, bezsenność, napięcie, trudność w relacjach, zaprzeczanie albo silny powrót myśli o użyciu. Może wrócić do tego samego środowiska i tych samych wyzwalaczy.

Dlatego po detoksykacji warto zaplanować dalszą terapię. Szerzej możliwe kierunki pomocy opisują metody leczenia uzależnień, gdzie wyjaśnione są różnice między poradnią, terapią grupową, leczeniem stacjonarnym, wsparciem rodziny i leczeniem farmakologicznym.

Co może zrobić rodzina?

Rodzina często chce działać szybko. To zrozumiałe, szczególnie gdy widzi cierpienie, objawy odstawienne albo chaos w domu.

Warto jednak odróżnić pomoc od działań ryzykownych.

Rodzina może:

• zebrać informacje o substancjach i objawach,
• zachęcić do konsultacji lekarskiej,
• pomóc w kontakcie z placówką,
• zadbać o bezpieczeństwo dzieci,
• nie zostawiać osoby w stanie zagrożenia samej,
• nie bagatelizować objawów,
• nie ukrywać problemu,
• mówić spokojnie o faktach,
• nie podejmować decyzji medycznych za lekarza.

Rodzina nie powinna:

• samodzielnie odstawiać leków,
• zmieniać dawek,
• organizować domowego detoksu bez konsultacji,
• mieszać „uspokajających” środków na własną rękę,
• podawać alkoholu „na zejście” jako planu leczenia,
• zakładać, że silne objawy odstawienne są tylko „histerią”,
• ignorować drgawek, omamów, splątania albo utraty przytomności.

Przy uzależnieniu fizycznym dobre intencje nie wystarczą. Potrzebna jest ostrożność.

Co może pomóc po ustąpieniu objawów fizycznych?

Gdy stan zdrowia jest zabezpieczony, ważna staje się dalsza praca terapeutyczna.

Osoba potrzebuje zrozumieć, co doprowadziło do używania, co zwiększa ryzyko nawrotu, jak radzić sobie z głodem, jak odbudowywać sen, rytm dnia, relacje i odpowiedzialność.

Po odstawieniu substancji pojawia się często trudny moment. Ciało zaczyna dochodzić do siebie, ale psychika nadal szuka znanych sposobów regulowania napięcia.

Wtedy ważne są:

• terapia indywidualna,
• terapia grupowa,
• plan zapobiegania nawrotom,
• psychoedukacja,
• wsparcie rodziny,
• konsultacje lekarskie, jeśli są potrzebne,
• zdrowa rutyna,
• sen,
• unikanie sytuacji wysokiego ryzyka,
• dalszy kontakt ze specjalistami.

Jeśli po zabezpieczeniu medycznym potrzebna jest uporządkowana praca nad mechanizmami uzależnienia, można sprawdzić, jak wygląda terapia uzależnień w Ośrodku NIWA i omówić możliwe dalsze kroki.

Co często widzimy w rozmowach z rodzinami?

Rodziny często mówią:

„On tylko musi przestać pić”.
„Ona musi po prostu odstawić tabletki”.
„Przecież detoks już był, więc dlaczego problem wrócił?”.
„Nie rozumiem, dlaczego po kilku dniach znowu jest napięcie”.
„Myśleliśmy, że jak organizm się oczyści, to wszystko się skończy”.

To pokazuje, jak łatwo pomylić fizyczny etap problemu z całością leczenia.

Uzależnienie fizyczne jest ważne, bo dotyczy bezpieczeństwa organizmu. Ale nie wyczerpuje całego obrazu. Po nim zostaje jeszcze praca nad psychiką, emocjami, nawykami, relacjami i nawrotami.

Dlatego leczenie powinno łączyć ostrożność medyczną z dalszą terapią.

Komentarz specjalisty

„Przy uzależnieniu fizycznym najważniejsze jest bezpieczeństwo. Organizm przyzwyczajony do alkoholu, leków albo innych substancji może reagować bardzo gwałtownie na nagłe odstawienie. Rodzina często chce pomóc szybko, ale w takich sytuacjach nie warto działać intuicyjnie. Najpierw trzeba ocenić stan zdrowia, ryzyko odstawienia i to, czy potrzebna jest pomoc medyczna. Dopiero później można planować dalszą terapię uzależnienia.”

lek. med. Beata Kleber
Internistka z doświadczeniem pracy na oddziale detoksykacyjnym z osobami uzależnionymi

Jak pracujemy z osobami uzależnionymi w Ośrodku NIWA?

W Ośrodku NIWA pracujemy z osobami dorosłymi uzależnionymi oraz ich bliskimi. Jeśli problem dotyczy alkoholu, leków, narkotyków albo uzależnienia mieszanego, ważne jest najpierw spokojne rozpoznanie sytuacji i bezpieczeństwa zdrowotnego. Czasem przed terapią potrzebna jest konsultacja lekarska lub detoksykacja, a dopiero później dalsza praca terapeutyczna. W NIWIE można omówić sytuację i sprawdzić, czy właściwym kolejnym krokiem będzie terapia uzależnień w Ośrodku NIWA.