Amfetamina a psychika — zjazdy, lęk, bezsenność i paranoja

Jak amfetamina wpływa na psychikę i skąd bierze się zjazd?

Amfetamina jest substancją pobudzającą ośrodkowy układ nerwowy. Wpływa między innymi na układy dopaminy i noradrenaliny, które uczestniczą w regulowaniu motywacji, uwagi, pobudzenia i reakcji organizmu na różne sytuacje.

Podczas działania narkotyku człowiek może przez pewien czas odczuwać znaczną zmianę samopoczucia.

Nie czuje zwykłego zmęczenia. Ma więcej energii, szybciej mówi i podejmuje kolejne działania.

To jednak nie oznacza, że organizm przestaje potrzebować snu, jedzenia i odpoczynku.

Dlaczego początkowo można czuć się tak dobrze?

Podczas działania amfetaminy mogą pojawić się:

• euforia i pobudzenie;

• wzrost subiektywnej pewności siebie;

• większa rozmowność;

• poczucie zwiększonej energii;

• ograniczenie odczuwanego zmęczenia;

• zmniejszenie apetytu;

• silniejsza koncentracja na wybranych czynnościach.

Nie wszystkie te efekty oznaczają rzeczywistą poprawę funkcjonowania.

Osoba może mieć przekonanie, że pracuje wydajniej, chociaż jednocześnie zaczyna podejmować impulsywne decyzje, traci krytycyzm lub coraz trudniej radzi sobie ze złożonymi zadaniami.

Szczególnie ważne jest to w przypadku ludzi, którzy zaczynają używać amfetaminy, ponieważ chcą pracować dłużej, intensywniej się uczyć albo przezwyciężyć zmęczenie.

Z czasem mogą zacząć traktować narkotyk jako niezbędny element wykonywania obowiązków.

Dlaczego po pobudzeniu pojawia się zjazd?

Zjazd po amfetaminie to potoczne określenie pogorszenia samopoczucia po ustąpieniu jej działania, szczególnie po intensywnym lub przedłużającym się używaniu.

Po okresie pobudzenia organizm może być skrajnie zmęczony. Do tego dochodzą niedobór snu, nieregularne jedzenie i napięcie fizyczne.

Człowiek, który niedawno czuł się pełen energii, może teraz mieć trudność nawet z wykonaniem podstawowych czynności.

Typowe zgłaszane problemy to:

• silne zmęczenie;

• senność i potrzeba długiego snu;

• drażliwość;

• obniżenie nastroju;

• poczucie pustki;

• trudności z koncentracją;

• zwiększony apetyt;

• niepokój;

• silna potrzeba ponownego użycia.

Nie wszystkie objawy muszą wystąpić jednocześnie.

Przebieg zależy między innymi od historii używania, długości ostatniego okresu pobudzenia, przyjmowania innych substancji i indywidualnego stanu zdrowia.

Dlaczego podczas zjazdu pojawia się lęk?

Lęk może występować zarówno w trakcie działania amfetaminy, jak i po ustąpieniu jej efektów.

Podczas pobudzenia niektóre osoby odczuwają narastające napięcie, niepokój ruchowy i kołatanie serca. Mogą mieć trudność z uspokojeniem myśli, a zwykłe sytuacje zaczynają odbierać jako bardziej stresujące.

Po zakończeniu używania do tych problemów może dołączyć wyczerpanie.

Człowiek jest zmęczony, ale nadal napięty. Nie potrafi odpocząć, odczuwa niepokój i zaczyna bardzo intensywnie analizować swoje samopoczucie.

Niekiedy pojawia się atak paniki.

Osoba może mieć poczucie, że zaraz straci kontrolę, zemdleje albo wydarzy się coś niebezpiecznego.

Trzeba jednak pamiętać, że amfetamina może również wywoływać rzeczywiste, poważne powikłania sercowo-naczyniowe. Silnego bólu w klatce piersiowej, duszności, utraty przytomności czy drgawek nie należy samodzielnie uznawać za zwykły atak paniki.

Dlaczego pojawia się potrzeba kolejnej dawki?

Dla niektórych osób najbardziej problematyczny jest moment, w którym zaczyna słabnąć działanie narkotyku.

Pojawia się zmęczenie, gorszy nastrój i świadomość nadchodzącego zjazdu.

Wtedy może pojawić się myśl:

„Wezmę jeszcze trochę, żeby teraz nie czuć się tak źle”.

Kolejna dawka może na pewien czas przywrócić pobudzenie, ale nie usuwa rzeczywistego wyczerpania.

W praktyce człowiek może w ten sposób przedłużać okres używania.

Im dłużej trwa pobudzenie bez odpowiedniego odpoczynku, tym bardziej może pogarszać się jego stan fizyczny i psychiczny.

Powstaje schemat:

pobudzenie → słabnięcie działania → dyskomfort → kolejna dawka → dalsze pobudzenie → narastające wyczerpanie.

Nie każda osoba używająca amfetaminy postępuje w ten sposób. Powtarzające się trudności z zakończeniem używania są jednak ważnym sygnałem utraty kontroli.

Zjazd, abstynencja i dłużej utrzymujące się problemy psychiczne

Warto rozróżnić trzy sytuacje, które bywają nazywane wspólnie „zjazdem”.

To ogólny schemat, a nie harmonogram, który musi wystąpić u każdego.

U części pacjentów problemy związane z odstawieniem stymulantów mogą utrzymywać się przez tygodnie, a niektóre przez miesiące.

Nie należy więc zakładać, że po jednym lub dwóch dniach snu każdy człowiek będzie gotowy do normalnego funkcjonowania.

Czy zjazd po amfetaminie i mefedronie wygląda tak samo?

Nie zawsze.

Amfetamina i mefedron należą do substancji pobudzających, ale różnią się profilem działania. Mefedron jest syntetycznym katynonem, natomiast amfetamina należy do innej grupy związków chemicznych.

Przy obu substancjach mogą pojawić się pobudzenie, wielokrotne ponawianie używania, brak snu, lęk i pogorszenie nastroju.

Nie oznacza to jednak, że przebieg i nasilenie objawów będą identyczne.

Szczegółowo problemy psychiczne związane z mefedronem opisujemy w artykule mefedron a psychika — zjazdy, lęk i utrata kontroli.

Bezsenność, paranoja i psychoza — kiedy objawy stają się niebezpieczne?

Jedną z najpoważniejszych konsekwencji intensywnego używania amfetaminy może być stopniowa utrata prawidłowej oceny rzeczywistości.

Nie dzieje się tak u wszystkich osób.

Ryzyko może jednak wzrastać w związku z przedłużonym pobudzeniem, brakiem snu, intensywnym używaniem oraz indywidualną podatnością na zaburzenia psychiczne.

Dlatego ważne jest, aby rodzina i sama osoba używająca potrafiły rozpoznać wczesne sygnały pogarszającego się stanu.

Amfetamina i bezsenność — dlaczego człowiek nie może zasnąć?

Amfetamina pobudza ośrodkowy układ nerwowy i ogranicza odczuwanie zmęczenia.

W trakcie działania może utrudniać zasypianie nawet wtedy, gdy organizm jest już wyczerpany.

Przy intensywnym używaniu człowiek może pozostawać bez prawidłowego snu przez bardzo długi czas.

Z każdą kolejną nieprzespaną nocą mogą pogarszać się:

• koncentracja;

• pamięć;

• kontrola emocji;

• ocena zagrożenia;

• zdolność racjonalnej interpretacji zdarzeń;

• kontrola impulsów.

Pojawia się paradoks: osoba czuje się pobudzona, ale jej zdolność prawidłowej oceny sytuacji może być coraz mniejsza.

Brak snu może nasilać problemy psychiczne związane z samym działaniem narkotyku.

Jednocześnie nie wolno zakładać, że wszystkie objawy paranoi czy psychozy wynikają wyłącznie z niewyspania.

Dlaczego po odstawieniu czasem nadal występuje bezsenność?

Początkowy zjazd często kojarzy się z bardzo długim snem.

Nie oznacza to jednak, że przez cały okres po odstawieniu sen będzie prawidłowy.

U części osób pojawia się jego rozregulowanie.

Mogą występować trudności z zasypianiem, wybudzenia, intensywne sny albo odwrócenie rytmu dnia i nocy.

Problemy ze snem mogą współwystępować z lękiem i obniżonym nastrojem.

Jeżeli utrzymują się, znacząco utrudniają funkcjonowanie albo towarzyszą im inne niepokojące objawy psychiczne, potrzebna może być konsultacja lekarska.

Samodzielne przyjmowanie alkoholu, leków uspokajających czy innych substancji w celu wywołania snu może prowadzić do dodatkowych zagrożeń.

Paranoja po amfetaminie — jak się zaczyna?

Paranoja może początkowo przypominać silną podejrzliwość.

Osoba zaczyna zwracać nadmierną uwagę na to, jak zachowują się inni ludzie.

Ma wrażenie, że ktoś jej się przygląda, rozmawia o niej albo ukrywa przed nią ważne informacje.

Z czasem może coraz bardziej koncentrować się na tych przekonaniach.

Przykładowo:

„Dlaczego ten samochód znowu stoi pod domem?”

„Na pewno ktoś mnie obserwuje”.

„Oni wiedzą, że brałem”.

„Ktoś kontroluje mój telefon”.

Takie przekonania mogą powodować silny lęk i prowadzić do zachowań, których rodzina wcześniej nie obserwowała.

Osoba może zasłaniać okna, wielokrotnie sprawdzać drzwi, przeszukiwać mieszkanie albo oskarżać bliskich o udział w wyobrażonym zagrożeniu.

Nie każda podejrzliwość jest psychozą. Wyraźnie narastające przekonania prześladowcze, zwłaszcza po używaniu stymulantów i długotrwałym braku snu, wymagają jednak poważnego potraktowania.

Czym różni się paranoja od psychozy amfetaminowej?

Paranoja określa przede wszystkim nadmierną podejrzliwość i przekonania o zagrożeniu.

Psychoza to szerszy stan, w którym mogą pojawiać się urojenia, omamy i poważne zaburzenia kontaktu z rzeczywistością.

Podczas psychozy związanej z amfetaminą osoba może być całkowicie przekonana, że ktoś ją śledzi, chce skrzywdzić albo przekazuje jej ukryte komunikaty.

Może również słyszeć głosy lub doświadczać innych omamów.

Jej przekonania mogą być bardzo silne, nawet jeśli dla otoczenia nie mają żadnych podstaw.

W takim stanie zwykłe argumentowanie często nie przynosi rezultatu.

Osoba nie musi bowiem postrzegać swojego doświadczenia jako objawu chorobowego.

Podejrzenie psychozy wymaga pilnej oceny medycznej lub psychiatrycznej.

Jeżeli występuje bezpośrednie zagrożenie życia albo niebezpieczne zachowanie, trzeba zadzwonić pod 112.

Czy psychoza mija po odstawieniu amfetaminy?

U części osób objawy psychotyczne ustępują po zakończeniu używania i odpowiednim leczeniu.

Nie zawsze dzieje się to jednak natychmiast.

Niektóre objawy mogą utrzymywać się dłużej i wymagają dalszej opieki psychiatrycznej.

Trzeba też rozróżnić psychozę związaną z używaniem substancji od innych zaburzeń psychicznych, które mogły istnieć wcześniej albo ujawnić się w okresie używania.

Dlatego nie należy zakładać, że wystarczy się wyspać, aby każdy epizod psychotyczny samoistnie minął.

Ocena powinna uwzględniać historię objawów, sposób używania, aktualny stan pacjenta i ewentualne wcześniejsze problemy psychiatryczne.

Czy osoba po amfetaminie może być agresywna?

Silne pobudzenie, lęk, brak snu i urojenia prześladowcze mogą zwiększać ryzyko gwałtownych zachowań.

Nie oznacza to, że każda osoba używająca amfetaminy jest agresywna.

Szczególnie trudna może być jednak sytuacja, w której człowiek jest przekonany, że ktoś zamierza go skrzywdzić.

Może próbować bronić się przed zagrożeniem, które w jego odbiorze jest rzeczywiste.

Rodzina nie powinna wtedy krzyczeć, prowokować konfrontacji ani próbować siłą udowadniać, że osoba się myli.

Jeżeli jest to bezpieczne, warto ograniczyć dodatkowe bodźce, zachować spokojny sposób komunikacji i zapewnić sobie możliwość opuszczenia miejsca.

W przypadku bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa należy wezwać odpowiednie służby.

Jak rozpoznać sytuację, w której potrzebna jest pilna pomoc?

Niepokojące są szczególnie:

• omamy lub urojenia połączone z silnym pobudzeniem;

• wyraźna utrata kontaktu z rzeczywistością;

• zachowania zagrażające osobie używającej lub otoczeniu;

• myśli samobójcze z zamiarem działania albo próba samobójcza;

• ciężkie splątanie;

• drgawki;

• utrata przytomności;

• silny ból w klatce piersiowej;

• ciężka duszność;

• bardzo wysoka temperatura i poważne pogorszenie stanu ogólnego.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub bezpieczeństwa należy zadzwonić pod 112.

Nie należy czekać, aż osoba „sama dojdzie do siebie”, jeżeli objawy wskazują na możliwość ciężkiego zatrucia, psychozy lub innego ostrego powikłania.

Jak wygląda pomoc przy problemach psychicznych związanych z amfetaminą?

Leczenie zależy od tego, czy pacjent znajduje się pod wpływem substancji, przechodzi początkowy okres po jej odstawieniu, czy zmaga się z objawami utrzymującymi się dłużej.

Innego postępowania wymaga silne pobudzenie i ostra psychoza, a innego przedłużający się lęk, bezsenność czy nawracająca potrzeba używania.

Właśnie dlatego nie należy sprowadzać wszystkich problemów do jednego zalecenia: „Przestań brać, a wszystko minie”.

Pierwszy krok: ocena bezpieczeństwa

Jeżeli występują nasilone objawy psychiczne, trzeba najpierw ocenić aktualny stan pacjenta.

Szczególnie ważne są pytania o:

• ostatnie użycie amfetaminy;

• długość ostatniego okresu pobudzenia;

• sen;

• inne przyjmowane substancje i leki;

• aktualny nastrój;

• myśli samobójcze;

• urojenia i omamy;

• wcześniejsze epizody psychotyczne;

• choroby i dotychczasowe leczenie psychiatryczne.

W przypadku ostrego zatrucia lub ciężkich objawów psychiatrycznych priorytetem jest odpowiednia opieka medyczna.

Dopiero po zabezpieczeniu zdrowia można zaplanować dalszą psychoterapię uzależnienia.

Dlaczego po zjeździe potrzebna może być dalsza obserwacja?

Po początkowym wyczerpaniu osoba może zacząć ponownie normalnie spać, jeść i wykonywać podstawowe obowiązki.

To ważna poprawa.

Nie oznacza jednak automatycznie zakończenia wszystkich trudności psychicznych.

U części pacjentów nadal mogą występować obniżony nastrój, lęk, brak odczuwania przyjemności, zaburzenia snu i silny głód.

Niektóre objawy mogą utrzymywać się przez dłuższy czas.

Znaczenie ma wtedy nie tylko odpoczynek, ale również ocena zdrowia psychicznego i zaplanowanie dalszego leczenia.

Więcej o powrocie organizmu do równowagi znajduje się w artykule regeneracja organizmu po narkotykach.

Co zrobić, gdy osoba boi się, że znowu będzie miała zjazd?

Niektórzy pacjenci bardzo wyraźnie pamiętają swoje wcześniejsze zjazdy.

Obawiają się kolejnego okresu wyczerpania, lęku i pogorszonego nastroju.

Paradoksalnie właśnie ten strach może utrudniać zakończenie używania.

Osoba sięga po kolejną dawkę, ponieważ chce odsunąć nieprzyjemny stan.

W terapii trzeba zrozumieć ten mechanizm i przygotować plan przerwania używania z uwzględnieniem bezpieczeństwa oraz dostępnego wsparcia.

Jeśli występują poważne objawy psychiczne, wcześniejsze zachowania samobójcze albo ciężkie powikłania somatyczne, samodzielna próba bez odpowiedniej oceny medycznej może być niebezpieczna.

Ogólne zasady planowania zmiany opisujemy również w artykule jak przestać brać narkotyki.

Jak pracuje się nad lękiem, głodem i wyzwalaczami?

Jednym z celów psychoterapii jest rozpoznanie sytuacji, które prowadzą do używania.

U jednej osoby będzie to impreza.

U innej intensywna praca, presja wydajności albo wielogodzinne wykonywanie obowiązków bez odpoczynku.

Ktoś może używać amfetaminy po to, aby początkowo czuć się bardziej pewnie w kontaktach społecznych.

Jeszcze inna osoba próbuje ponownie przyjmować narkotyk, aby uniknąć złego samopoczucia po wcześniejszym użyciu.

W terapii poznawczo-behawioralnej można pracować nad rozpoznawaniem myśli, emocji i zachowań prowadzących do kolejnej dawki.

Istotne jest również budowanie sposobów radzenia sobie z napięciem, które nie wymagają używania substancji.

Przy leczeniu zaburzeń związanych ze stymulantami stosowane są także inne oddziaływania psychospołeczne, w tym podejścia wzmacniające motywację i contingency management, jeżeli są odpowiednio dostępne i wdrożone.

Lęk po amfetaminie czy niezależne zaburzenie lękowe?

To bardzo ważne pytanie.

Osoba może doświadczać silnego lęku podczas używania lub po odstawieniu amfetaminy.

Może jednak również mieć zaburzenie lękowe, które występowało jeszcze przed rozpoczęciem używania.

Podobnie jest z depresją, ADHD i innymi zaburzeniami psychicznymi.

Nie należy automatycznie przypisywać wszystkich objawów narkotykowi.

Jeżeli problemy utrzymują się, konieczna może być równoległa diagnostyka i leczenie psychiatryczne.

Współwystępujących zaburzeń nie trzeba pozostawiać bez leczenia do czasu zakończenia całej terapii uzależnienia. W wielu sytuacjach istotne jest odpowiednio skoordynowane leczenie obu problemów.

Kiedy potrzebna jest terapia stacjonarna?

Nie każda osoba z problemem używania amfetaminy potrzebuje pobytu stacjonarnego.

Część pacjentów może korzystać z terapii ambulatoryjnej.

Bardziej intensywną formę pomocy warto jednak rozważyć, gdy powtarzają się długie okresy używania, kolejne próby kończą się szybkim powrotem, a środowisko utrudnia utrzymanie zmiany.

Znaczenie ma również zdolność regularnego uczestniczenia w leczeniu, sytuacja rodzinna i aktualny stan psychiczny.

Przy ostrych objawach medycznych lub ciężkiej psychozie najpierw potrzebna jest odpowiednia pomoc medyczna, a dopiero później kwalifikacja do dalszej terapii.

Więcej o rozpoznawaniu problemu i doborze pomocy piszemy w artykule uzależnienie od narkotyków — objawy, skutki i kiedy szukać pomocy.

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

W Ośrodku NIWA praca z osobą uzależnioną rozpoczyna się od poznania jej sytuacji i kwalifikacji do odpowiedniej formy terapii.

Przy problemie z amfetaminą szczególnie ważne jest rozpoznanie całego cyklu używania.

Nie chodzi wyłącznie o to, ile substancji pacjent przyjął.

Trzeba również ustalić, co prowadzi do pierwszej dawki, jak wyglądają kolejne okresy pobudzenia, co dzieje się podczas zjazdu i jakie okoliczności prowadzą do ponownego użycia.

W terapii indywidualnej i grupowej można pracować nad głodem, wyzwalaczami, sposobami radzenia sobie z emocjami oraz planem funkcjonowania po zakończeniu leczenia.

Duże znaczenie ma także nauka odpoczynku i rozpoznawania przemęczenia, szczególnie jeśli pacjent wcześniej traktował amfetaminę jako sposób na zwiększenie wydajności.

W przypadku współwystępujących problemów psychicznych konieczna może być również opieka psychiatryczna i odpowiednia koordynacja leczenia.

Informacje o dostępnych możliwościach pomocy znajdują się na stronie terapii uzależnień oraz w naszym centrum informacji o leczeniu narkomanii.

Co mogą zrobić bliscy?

Rodzina nie musi samodzielnie rozpoznawać, czy dana osoba ma zjazd, atak paniki czy psychozę.

Najważniejsze jest zauważenie zmian i odpowiednie reagowanie.

Jeżeli osoba jest wyczerpana, wyraźnie przygnębiona albo ma problemy ze snem po używaniu, warto zachęcić ją do konsultacji.

Jeśli pojawiają się urojenia, omamy, silne pobudzenie lub bezpośrednie zagrożenie bezpieczeństwa, należy zadbać o bezpieczeństwo i skorzystać z pilnej pomocy medycznej.

W spokojniejszym momencie można porozmawiać o wcześniejszych epizodach, konsekwencjach używania i możliwościach rozpoczęcia leczenia.

Nie warto jednak prowadzić poważnej konfrontacji z osobą znajdującą się w stanie ostrego pobudzenia lub psychozy.

Komentarz specjalisty

„W przypadku amfetaminy szczególnie ważne jest rozróżnienie objawów związanych z działaniem substancji, początkowego zjazdu oraz trudności psychicznych, które mogą utrzymywać się dłużej. Pacjent może początkowo odczuwać silne pobudzenie, następnie wyczerpanie i obniżony nastrój, a przy intensywnym używaniu również narastający lęk czy podejrzliwość.

W terapii nie skupiamy się wyłącznie na samym odstawieniu. Musimy zrozumieć, dlaczego pacjent wraca do używania, co dzieje się podczas zjazdu i jakie funkcje pełni amfetamina w jego codziennym życiu. Jednocześnie nigdy nie należy lekceważyć objawów psychotycznych ani ciężkiego pogorszenia nastroju, ponieważ mogą wymagać pilnej pomocy psychiatrycznej.”

dr Karolina Piątek
Specjalistka psychoterapii uzależnień, kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA