Wpływ uzależnienia na zdrowie fizyczne — co dzieje się z organizmem?

Jak uzależnienie wpływa na organizm?

Uzależnienie nie jest wyłącznie problemem psychiki, zachowania albo relacji. Długotrwałe używanie substancji może obciążać wiele układów organizmu jednocześnie. Dotyczy to alkoholu, narkotyków, leków przyjmowanych niezgodnie z zaleceniami, a także sytuacji, w których osoba łączy różne substancje.

Organizm przez pewien czas może kompensować szkody. Człowiek funkcjonuje, pracuje, załatwia sprawy, a jednocześnie coraz gorzej śpi, gorzej się regeneruje, ma większe wahania energii i częściej choruje. Z zewnątrz może wyglądać, że „jeszcze daje radę”. W środku ciało coraz częściej działa w trybie przeciążenia.

To dlatego w leczeniu uzależnień ważna jest nie tylko rozmowa o abstynencji, ale też ocena stanu zdrowia, snu, odżywienia, objawów odstawiennych i ewentualnych powikłań.

Ciało często pokazuje problem wcześniej niż słowa

Osoba uzależniona może zaprzeczać problemowi. Może mówić, że „wszystko kontroluje”, „pije mniej”, „bierze tylko czasem” albo „to tylko leki”. Ciało jednak często pokazuje coś innego.

Niepokojące mogą być:

• drżenie rąk,
• nadmierna potliwość,
• zaczerwienienie twarzy,
• obrzęki,
• spadek lub wzrost masy ciała,
• przewlekłe zmęczenie,
• problemy z zasypianiem,
• wybudzanie się w nocy,
• biegunki, nudności albo bóle brzucha,
• kołatanie serca,
• skoki ciśnienia,
• duszność,
• częste infekcje,
• pogorszenie wyglądu skóry,
• zaniedbanie higieny,
• urazy, siniaki, upadki,
• gorsza koordynacja,
• problemy z pamięcią i koncentracją.

Pojedynczy objaw nie oznacza automatycznie uzależnienia. Ale jeśli objawy powtarzają się razem z używaniem substancji, ukrywaniem problemu i pogorszeniem funkcjonowania, warto potraktować je poważnie.

Uzależnienie fizyczne a szkody zdrowotne

Warto odróżnić dwie rzeczy: uzależnienie fizyczne i szkody zdrowotne.

Uzależnienie fizyczne oznacza, że organizm przyzwyczaił się do substancji i może reagować objawami odstawiennymi po jej ograniczeniu albo odstawieniu. Mogą pojawić się drżenie, potliwość, niepokój, bezsenność, nudności, kołatanie serca, wzrost ciśnienia, a w niektórych przypadkach także drgawki lub majaczenie.

Szkody zdrowotne to szerszy temat. Mogą dotyczyć wątroby, serca, układu nerwowego, układu pokarmowego, odporności, skóry, zębów, hormonów, masy ciała i ogólnej kondycji organizmu.

Osoba może mieć szkody zdrowotne, nawet jeśli nie rozpoznaje u siebie wyraźnych objawów odstawiennych. Może też mieć objawy odstawienne, które wymagają pomocy lekarskiej, nawet jeśli przez lata uważała, że „nie jest aż tak źle”.

Dlatego przy podejrzeniu zależności od alkoholu, benzodiazepin, opioidów albo leków nasennych nie należy samodzielnie planować odstawiania. Więcej o tym, czym jest uzależnienie fizyczne, warto czytać właśnie w kontekście bezpieczeństwa, a nie tylko definicji.

Organizm nie zawsze wraca do równowagi od razu

Część osób myśli: „odstawię i po kilku dniach wszystko będzie dobrze”. Czasem poprawa rzeczywiście pojawia się szybko: lepszy sen, mniejsze obrzęki, spokojniejszy żołądek, więcej energii. Ale nie zawsze.

Organizm po długotrwałym używaniu może potrzebować czasu. Sen może być przez jakiś czas niestabilny. Układ nerwowy może reagować napięciem. Przewód pokarmowy może być rozregulowany. Wyniki badań mogą wymagać kontroli. Niektóre objawy potrzebują diagnostyki lekarskiej, a nie samego „przeczekania”.

To szczególnie ważne u osób, które przez dłuższy czas piły alkohol, mieszały substancje, przyjmowały leki bez kontroli lekarza, miały epizody utraty przytomności, wymioty, drgawki, spadek masy ciała albo objawy ze strony serca.

Dlaczego objawy fizyczne bywają ukrywane?

W uzależnieniu objawy fizyczne często są ukrywane z powodu wstydu. Osoba może nie mówić o bólach, wymiotach, drżeniu, problemach z pamięcią, potliwości albo utracie kontroli nad ciałem, bo boi się oceny.

Może też obawiać się, że jeśli powie prawdę, rodzina będzie naciskać na leczenie. Dlatego bagatelizuje objawy:

„To tylko stres.”
„Zjadłem coś nieświeżego.”
„Nie spałem, bo dużo pracy.”
„Ręce mi się trzęsą od kawy.”
„Schudłem, bo mniej jem.”
„Biorę tabletki, bo lekarz kiedyś przepisał.”

Nie chodzi o to, żeby rodzinie kazać diagnozować. Chodzi o to, żeby nie ignorować powtarzalnych sygnałów.

Najczęstsze skutki uzależnienia dla zdrowia fizycznego

Skutki fizyczne zależą od rodzaju substancji, długości używania, wieku, ogólnego stanu zdrowia, chorób współistniejących, odżywienia, snu i tego, czy osoba łączy różne środki. Inaczej działa alkohol, inaczej opioidy, inaczej stymulanty, inaczej benzodiazepiny, a jeszcze inaczej przewlekły chaos związany z zachowaniem kompulsywnym.

Nie da się przez internet ocenić, jakie szkody wystąpiły u konkretnej osoby. Można jednak wskazać obszary, które warto sprawdzić.

Wątroba, trzustka i układ pokarmowy

Wątroba jest jednym z narządów najczęściej kojarzonych z uzależnieniem od alkoholu, ale układ pokarmowy może cierpieć także przy innych substancjach, zaburzeniach odżywiania, nieregularnym jedzeniu i przewlekłym stresie.

Niepokoić mogą:

• bóle brzucha,
• nudności,
• wymioty,
• biegunki,
• brak apetytu,
• nagła utrata masy ciała,
• zgaga,
• uczucie pełności,
• zażółcenie skóry lub oczu,
• ciemny mocz,
• jasny stolec,
• łatwe siniaczenie,
• obrzęki,
• silny ból w nadbrzuszu.

Przy silnym bólu brzucha, wymiotach z krwią, smolistych stolcach, zażółceniu skóry, objawach odwodnienia albo znacznym osłabieniu potrzebna jest pilna konsultacja lekarska.

W praktyce pacjenci często mówią: „myślałem, że to żołądek”. Tymczasem dolegliwości mogą wymagać badań krwi, oceny wątroby, trzustki, elektrolitów, nawodnienia i ogólnego stanu organizmu.

Serce, ciśnienie i układ krążenia

Uzależnienie może obciążać serce i układ krążenia. Ryzyko zależy od substancji. Alkohol, stymulanty, niektóre narkotyki, przewlekły stres, brak snu i odwodnienie mogą wpływać na ciśnienie, rytm serca i ogólną wydolność.

Niepokojące objawy to:

• kołatanie serca,
• ból w klatce piersiowej,
• duszność,
• omdlenia,
• uczucie nierównego bicia serca,
• skoki ciśnienia,
• silne osłabienie,
• zawroty głowy,
• obrzęki nóg,
• nagłe pogorszenie tolerancji wysiłku.

Ból w klatce piersiowej, duszność, omdlenie, objawy udaru, nagłe zaburzenia mowy, asymetria twarzy albo niedowład wymagają pilnej pomocy medycznej. W takiej sytuacji nie należy czekać na wizytę terapeutyczną.

Układ nerwowy

Substancje psychoaktywne wpływają na układ nerwowy. Mogą zmieniać sen, czujność, pamięć, koncentrację, koordynację, reakcje emocjonalne i zdolność podejmowania decyzji.

Do objawów, które mogą wymagać oceny, należą:

• drżenie rąk,
• zaburzenia równowagi,
• problemy z pamięcią,
• splątanie,
• drgawki,
• zaburzenia świadomości,
• silne bóle głowy,
• omamy,
• nagła dezorientacja,
• utrata przytomności,
• pogorszenie koordynacji,
• trudność w logicznej rozmowie.

Szczególnie poważnie trzeba traktować drgawki, zaburzenia świadomości, splątanie, omamy i utratę przytomności. Takie objawy mogą być związane z odstawieniem, przedawkowaniem, zatruciem, odwodnieniem, zaburzeniami elektrolitowymi albo innym stanem wymagającym pomocy lekarskiej.

Odporność, infekcje i regeneracja

Przewlekłe używanie substancji, niedobór snu, złe odżywienie, stres i zaniedbanie zdrowia mogą osłabiać regenerację. Osoba może częściej chorować, wolniej dochodzić do siebie, gorzej goić rany i mieć mniej energii.

Nie zawsze jest to widoczne od razu. Czasem objawia się jako „ciągłe przeziębienia”, osłabienie, bóle mięśni, brak siły, zaniedbanie badań, nieleczone zęby, problemy skórne albo powtarzające się infekcje.

W terapii uzależnień ten obszar bywa pomijany, bo najpierw widać kryzys psychiczny, rodzinny albo finansowy. Ale organizm też potrzebuje odbudowy. Sen, jedzenie, nawodnienie, podstawowe badania i konsultacja lekarska mogą być ważnym elementem powrotu do stabilności.

Masa ciała, odżywienie i niedobory

Uzależnienie może zaburzać odżywienie na kilka sposobów. Jedna osoba chudnie, bo nie je regularnie. Inna tyje, bo alkohol, kompulsywne jedzenie albo zaburzony sen wpływają na apetyt i energię. Jeszcze inna ma niedobory, mimo że masa ciała nie wygląda niepokojąco.

Warto zwrócić uwagę na:

• nagłą utratę masy ciała,
• szybki wzrost masy ciała,
• brak apetytu,
• jedzenie głównie przypadkowych produktów,
• niedobór białka,
• odwodnienie,
• osłabienie mięśni,
• skurcze,
• łamliwość włosów i paznokci,
• anemię,
• przewlekłe zmęczenie.

Nie chodzi o ocenianie wyglądu. Chodzi o sprawdzenie, czy organizm ma z czego się regenerować.

Sen i wyczerpanie organizmu

Sen jest jednym z najważniejszych obszarów zdrowienia. Bez snu trudniej regulować emocje, podejmować decyzje, kontrolować impulsy i znosić głód.

Uzależnienie często zaburza sen. Osoba może zasypiać tylko po alkoholu, lekach albo substancji. Może wybudzać się w nocy, mieć koszmary, nadmierną potliwość, lęk, przyspieszone bicie serca albo poranne rozbicie.

Po odstawieniu sen również może być przez pewien czas trudny. To nie zawsze znaczy, że „leczenie nie działa”. Czasem układ nerwowy potrzebuje czasu, żeby odzyskać rytm. Jeśli jednak bezsenność jest silna, przedłuża się, łączy z lękiem, objawami odstawiennymi albo myślami samobójczymi, wymaga konsultacji.

Warto pamiętać, że zdrowie fizyczne i psychiczne nie są oddzielnymi światami. Objawy somatyczne, bezsenność, napięcie i wyczerpanie często wpływają na zdrowie psychiczne osoby uzależnionej, a pogorszenie psychiczne może zwiększać ryzyko powrotu do używania.

Mieszanie substancji i ryzyko przedawkowania

Jednym z najgroźniejszych obszarów jest mieszanie substancji. Dotyczy to szczególnie alkoholu, benzodiazepin, opioidów, leków nasennych, leków uspokajających i narkotyków.

Osoba może mówić: „to tylko trochę”, „to tylko na sen”, „to tylko po alkoholu”, „to przecież lek”. Takie tłumaczenia bywają bardzo niebezpieczne.

Mieszanie substancji może zwiększać ryzyko:

• utraty przytomności,
• zaburzeń oddychania,
• przedawkowania,
• upadków i urazów,
• zaburzeń rytmu serca,
• zaburzeń świadomości,
• zachowań impulsywnych,
• wymiotów i zachłyśnięcia,
• nagłego pogorszenia stanu zdrowia.

To szczególnie ważne przy osobach, które mają uzależnienie mieszane i uzależnienie krzyżowe, czyli używają kilku substancji albo przenoszą mechanizm nałogowy między różnymi środkami i zachowaniami.

Przy podejrzeniu przedawkowania, utracie przytomności, problemach z oddychaniem, silnej senności, drgawkach, sinieniu ust, omamach, psychozie albo braku kontaktu trzeba pilnie wezwać pomoc medyczną lub zadzwonić pod 112.

Kiedy objawy fizyczne wymagają lekarza i jak bezpiecznie zacząć leczenie?

Nie każdy objaw fizyczny oznacza stan nagły. Ale przy uzależnieniu lepiej nie odkładać oceny zdrowia, zwłaszcza jeśli osoba używała długo, mieszała substancje albo próbowała odstawiać je samodzielnie.

Terapia uzależnień jest ważna, ale nie zastępuje diagnostyki, leczenia stanów ostrych, detoksykacji ani farmakoterapii prowadzonej przez lekarza. Bezpieczeństwo organizmu czasem musi być pierwszym krokiem.

Objawy alarmowe

Pilna pomoc medyczna jest potrzebna, gdy pojawiają się:

• utrata przytomności,
• problemy z oddychaniem,
• drgawki,
• silny ból w klatce piersiowej,
• objawy udaru,
• silne splątanie,
• omamy,
• psychoza,
• wymioty z krwią,
• smoliste stolce,
• zażółcenie skóry lub oczu,
• ciężkie odwodnienie,
• bardzo wysokie lub bardzo niskie ciśnienie,
• silne objawy odstawienne,
• podejrzenie przedawkowania,
• mieszanie alkoholu z lekami, opioidami, benzodiazepinami lub narkotykami,
• myśli samobójcze,
• przemoc,
• zagrożenie dzieci.

W takich sytuacjach nie należy zaczynać od szukania miejsca na terapię za kilka dni. Najpierw trzeba zadbać o życie i zdrowie.

Kiedy potrzebna jest konsultacja lekarska, nawet jeśli nie ma stanu nagłego?

Konsultacja lekarska jest wskazana także wtedy, gdy objawy nie są ostre, ale się powtarzają.

Dotyczy to szczególnie:

• przewlekłego zmęczenia,
• utraty masy ciała,
• problemów z jedzeniem,
• bezsenności,
• drżenia rąk,
• potliwości,
• kołatania serca,
• bólu brzucha,
• biegunek,
• wymiotów,
• obrzęków,
• częstych infekcji,
• pogorszenia pamięci,
• podejrzenia niedoborów,
• przyjmowania leków niezgodnie z zaleceniami,
• picia alkoholu mimo chorób przewlekłych,
• używania kilku substancji.

Lekarz może zdecydować, czy potrzebne są badania krwi, ocena wątroby, elektrolitów, serca, ciśnienia, nawodnienia, stanu odżywienia albo innych parametrów. Nie każdy pacjent potrzebuje tego samego zakresu badań.

Dlaczego nie należy samodzielnie odstawiać alkoholu i leków?

To bardzo ważna zasada.

Samodzielne odstawianie alkoholu, benzodiazepin, opioidów, leków nasennych albo leków uspokajających może być niebezpieczne. Ryzyko zależy od substancji, dawek, czasu używania, stanu zdrowia i wcześniejszych objawów odstawiennych.

Niektóre objawy odstawienne mogą być nie tylko nieprzyjemne, ale też groźne. Mogą pojawić się drżenie, potliwość, silny lęk, bezsenność, wymioty, wzrost ciśnienia, zaburzenia rytmu serca, splątanie, omamy albo drgawki.

Dlatego nie należy planować odstawiania ani redukcji dawek na podstawie porad z internetu. Przy substancjach i lekach związanych z ryzykiem odstawiennym potrzebna jest konsultacja lekarska.

Co może zrobić rodzina?

Rodzina nie musi diagnozować chorób. Może jednak zauważać fakty.

Pomocne są konkretne komunikaty:

„Widzę, że od kilku tygodni masz drżenie rąk, problemy ze snem i kołatanie serca. Nie chcę tego tłumaczyć tylko stresem. Potrzebna jest konsultacja lekarska.”

„Martwi mnie, że mieszasz alkohol z lekami. To może być niebezpieczne dla zdrowia. Nie będę udawać, że tego nie widzę.”

„Nie chcę cię straszyć, ale twoje ciało pokazuje, że coś jest nie tak. Sprawdźmy, czy najpierw potrzebna jest pomoc medyczna, a potem terapia.”

Ważne, żeby nie wchodzić w kłótnię o etykietę: „jesteś uzależniony” albo „nie jesteś”. Czasem lepiej zacząć od zdrowia:

„Nie musimy teraz rozstrzygać wszystkiego. Ale te objawy wymagają sprawdzenia.”

Jak wygląda bezpieczne łączenie pomocy medycznej i terapii?

Bezpieczny proces często wymaga kilku elementów. Najpierw trzeba sprawdzić, czy organizm jest w stanie pozwalającym na udział w terapii. Jeśli osoba jest w ostrym stanie, ma objawy odstawienne, miesza substancje albo istnieje ryzyko przedawkowania, konieczna może być pomoc medyczna.

Dopiero później można planować psychoterapię uzależnień.

Terapia pomaga pracować nad mechanizmem: utratą kontroli, zaprzeczaniem, głodem, nawrotem, relacjami, emocjami, odpowiedzialnością i codzienną zmianą. Medycyna pomaga zadbać o bezpieczeństwo ciała, diagnostykę, leczenie stanów ostrych i ocenę ryzyka.

To nie są konkurencyjne formy pomocy. One często powinny się uzupełniać.

Jak organizm może się regenerować po rozpoczęciu leczenia?

Regeneracja organizmu zależy od wielu czynników: rodzaju substancji, długości używania, wieku, chorób współistniejących, odżywienia, snu i tego, czy pacjent otrzymał odpowiednią pomoc medyczną.

U części osób poprawa jest szybka. Wraca sen, apetyt, lepsze nawodnienie, spokojniejszy rytm dnia i więcej energii. U innych proces trwa dłużej i wymaga kontroli lekarskiej.

Ważne jest, żeby nie oczekiwać od organizmu natychmiastowej pełnej sprawności. Po latach przeciążenia ciało potrzebuje stabilności.

Pomaga:

• regularny sen,
• nawodnienie,
• regularne posiłki,
• kontrola lekarska,
• podstawowe badania, jeśli lekarz je zaleci,
• ograniczenie chaosu,
• unikanie mieszania substancji,
• ruch dostosowany do stanu zdrowia,
• terapia,
• wsparcie bliskich,
• plan zapobiegania nawrotom.

Nie należy jednak traktować diety, snu albo aktywności fizycznej jako zamiennika leczenia uzależnienia. To elementy wspierające, nie pełna terapia.

Kiedy leczenie stacjonarne może być dobrym krokiem?

Leczenie stacjonarne może być pomocne, gdy osoba potrzebuje uporządkowanego środowiska, codziennej struktury, odcięcia od wyzwalaczy i intensywnej pracy terapeutycznej. Nie jest jednak rozwiązaniem dla każdego stanu zdrowia.

Jeśli pacjent wymaga detoksykacji, ma ciężkie objawy odstawienne, niestabilny stan somatyczny, silne objawy psychiatryczne albo ryzyko zagrożenia życia, najpierw potrzebna może być pomoc medyczna.

To ważne, bo psychoterapia uzależnień nie zastępuje detoksu ani leczenia farmakologicznego. Odpowiedzialna kwalifikacja polega na sprawdzeniu, czy dana forma pomocy jest bezpieczna na tym etapie.

Komentarz specjalisty

„W pracy z osobami uzależnionymi nie można oddzielać psychiki od ciała. Pacjent może mówić, że chce zacząć terapię, ale jeśli ma silne objawy odstawienne, miesza alkohol z lekami albo jest odwodniony i wyniszczony, najpierw trzeba ocenić bezpieczeństwo medyczne. Dopiero stabilny organizm daje lepsze warunki do pracy terapeutycznej.”

lek. med. Beata Kleber
lekarz internista współpracująca z Ośrodkiem NIWA

Kiedy warto porozmawiać o terapii?

Warto porozmawiać o terapii, jeśli używanie alkoholu, narkotyków, leków albo innych substancji zaczyna wpływać na sen, apetyt, wagę, serce, układ pokarmowy, pamięć, energię, odporność albo codzienne funkcjonowanie. Nie trzeba czekać, aż pojawią się ciężkie powikłania.

W Ośrodku NIWA terapia uzależnień prowadzona jest stacjonarnie, w kameralnych warunkach, w Wilczkowicach pod Krakowem. Praca obejmuje terapię indywidualną, grupową, psychoedukację, elementy TSR i CBT oraz analizę mechanizmów uzależnienia, nawrotów i codziennych schematów.

NIWA nie prowadzi detoksu ani leczenia farmakologicznego. Jeśli stan zdrowia wymaga detoksykacji, pilnej konsultacji lekarskiej albo leczenia stanów ostrych, trzeba zadbać o to przed rozpoczęciem terapii stacjonarnej.

Jeśli sytuacja jest niejasna, można spokojnie omówić, czy właściwym krokiem będzie terapia uzależnień w Ośrodku NIWA, wcześniejsza konsultacja lekarska, wsparcie rodziny albo inna forma pomocy.