Fentanyl — dlaczego jest szczególnie niebezpieczny?

Dlaczego fentanyl jest szczególnie niebezpiecznym opioidem?

Fentanyl należy do opioidów. Ta grupa substancji wpływa między innymi na odczuwanie bólu, świadomość i ośrodek oddechowy. W określonych warunkach medycznych fentanyl jest stosowany jako lek. Problem zaczyna się wtedy, gdy jest używany poza kontrolą medyczną, pochodzi z niepewnego źródła albo osoba nie wie, ile substancji rzeczywiście przyjęła.

Fentanyl jest wielokrotnie silniejszy od morfiny. Przy tak silnej substancji różnica pomiędzy działaniem oczekiwanym a toksycznym może być szczególnie niebezpieczna.

W leczeniu narkomanii przy opioidach trzeba zwracać uwagę nie tylko na mechanizm uzależnienia, ale również na ryzyko ostrego zatrucia i przedawkowania. W przypadku fentanylu bezpieczeństwo medyczne ma pierwszeństwo przed rozmową o terapii.

Fentanyl medyczny a fentanyl z nielegalnego rynku

Warto rozróżnić fentanyl stosowany jako lek od fentanylu wytwarzanego i sprzedawanego nielegalnie.

W medycynie dawka, sposób podania i stan pacjenta są kontrolowane. Lek jest stosowany w określonym wskazaniu i pod nadzorem personelu medycznego lub zgodnie z konkretnym zaleceniem lekarza.

Na nielegalnym rynku osoba może natomiast nie wiedzieć:

• jaka substancja rzeczywiście znajduje się w produkcie,
• jaka jest jej ilość,
• czy preparat zawiera fentanyl,
• czy obecne są inne opioidy,
• czy produkt został zanieczyszczony,
• czy kolejna partia ma taką samą moc jak poprzednia,
• czy substancja została zmieszana z innymi środkami.

To sprawia, że wcześniejsze doświadczenie nie gwarantuje bezpieczeństwa przy kolejnym użyciu.

Dlaczego siła działania ma znaczenie?

Fentanyl działa bardzo silnie przy niewielkich ilościach. Właśnie dlatego przypadkowa różnica w zawartości substancji może mieć ogromne znaczenie.

Osoba może myśleć:

„Brałem już wcześniej.”

„Znam swoją tolerancję.”

„To ta sama substancja.”

„Poprzednio nic mi nie było.”

„Wziąłem niewiele.”

Takie przekonania nie chronią przed przedawkowaniem, jeśli rzeczywista zawartość opioidu jest inna niż poprzednio.

Przy substancjach z nielegalnego rynku użytkownik nie ma takiej kontroli jak lekarz nad lekiem o znanym składzie.

Fentanyl może znaleźć się w innych substancjach

Jednym z poważnych zagrożeń związanych z nielegalnie produkowanym fentanylem jest możliwość występowania go w produktach sprzedawanych jako inne narkotyki albo tabletki.

Oznacza to, że osoba może zostać narażona na opioid bez świadomości, że go przyjęła.

To szczególnie niebezpieczne u osób, które nie mają tolerancji opioidowej. Ich organizm może reagować na fentanyl inaczej niż organizm osoby, która regularnie używa opioidów.

Dlatego przy gwałtownej utracie przytomności i zaburzeniach oddychania po użyciu nieznanej substancji nie warto czekać na ustalenie, „co dokładnie było w środku”.

Liczą się objawy.

Największym zagrożeniem jest zahamowanie oddychania

Przy przedawkowaniu fentanylu oddychanie może stawać się coraz wolniejsze i płytsze. W końcu może dojść do zatrzymania oddechu.

Bez odpowiedniej ilości tlenu zaczynają cierpieć mózg i inne narządy. Dlatego czas jest kluczowy.

Nie należy zakładać, że osoba po prostu śpi.

Sygnałem alarmowym jest sytuacja, w której:

• nie można jej obudzić,
• nie reaguje na głos,
• nie reaguje na dotyk,
• oddycha bardzo wolno,
• ma długie przerwy pomiędzy oddechami,
• oddycha płytko,
• wydaje odgłosy przypominające charczenie lub głośne chrapanie,
• zaczyna sinieć.

Takie objawy wymagają natychmiastowej reakcji.

„Chrapanie” może być objawem przedawkowania

To bardzo ważne, bo bywa bagatelizowane.

Osoba po opioidach może wydawać odgłosy, które rodzina albo znajomi interpretują jako głęboki sen lub chrapanie. Jeśli jednak osoby nie można obudzić, a oddech jest wolny, nieregularny, charczący albo bardzo płytki, sytuacja może oznaczać przedawkowanie.

Nie należy pozwolić takiej osobie po prostu „się wyspać”.

Trzeba sprawdzić oddech i wezwać pomoc.

Mieszanie fentanylu z innymi substancjami zwiększa ryzyko

Szczególnie niebezpieczne jest łączenie opioidów z substancjami, które również mogą hamować ośrodkowy układ nerwowy.

Ryzyko może wzrosnąć przy połączeniu z:

• alkoholem,
• benzodiazepinami,
• lekami nasennymi,
• innymi opioidami,
• lekami uspokajającymi,
• kilkoma substancjami jednocześnie.

Substancje nie „równoważą się”. Ich działania mogą się nakładać.

Osoba może szybciej stracić przytomność i mieć coraz większy problem z oddychaniem.

Ryzyko po okresie abstynencji

Jednym z ważnych zagrożeń związanych z opioidami jest spadek tolerancji po przerwie w używaniu. Osoba może po pewnym czasie wrócić do ilości podobnej do tej, której używała wcześniej, ale jej organizm może już reagować inaczej.

To jeden z powodów, dla których powrót do używania po dłuższej przerwie może być szczególnie niebezpieczny.

Dlatego poprawa kondycji po okresie abstynencji nie oznacza, że organizm jest „odporniejszy” na fentanyl.

Temat dochodzenia organizmu do równowagi szerzej omawia artykuł o regeneracji organizmu po narkotykach.

Fentanyl a rozwój uzależnienia

Fentanyl może prowadzić do rozwoju zaburzenia używania opioidów. Wraz z powtarzającym się używaniem może pojawić się tolerancja, silny głód, utrata kontroli i powroty do substancji mimo szkód.

Niepokojące są między innymi:

• używanie częściej niż planowano,
• coraz większe ilości,
• nieudane próby przerwania,
• silny głód,
• używanie mimo problemów zdrowotnych,
• zaniedbywanie relacji i obowiązków,
• zdobywanie substancji kosztem innych obszarów życia,
• ukrywanie problemu,
• powrót mimo wcześniejszego przedawkowania,
• używanie po to, żeby uniknąć złego samopoczucia po przerwie.

Szerszy kontekst różnych grup substancji opisuje artykuł rodzaje narkotyków i ich działanie.

Przedawkowanie fentanylu — objawy i natychmiastowa reakcja

Przedawkowanie fentanylu jest stanem zagrożenia życia. Największym problemem jest zahamowanie oddychania.

Rodzina lub znajomi nie muszą mieć pewności, że osoba przyjęła fentanyl. Jeżeli po użyciu narkotyku, tabletki albo nieznanej substancji osoba jest nieprzytomna i nie oddycha prawidłowo, trzeba reagować jak przy przedawkowaniu.

Nie należy czekać na „pewność”.

Najważniejsze objawy przedawkowania opioidów

Do objawów, które powinny natychmiast zwrócić uwagę, należą:

• brak reakcji na głos,
• brak możliwości obudzenia osoby,
• utrata przytomności,
• bardzo wolny oddech,
• płytki oddech,
• przerwy w oddychaniu,
• brak prawidłowego oddechu,
• odgłosy przypominające charczenie, bulgotanie lub nietypowe chrapanie,
• sine albo szare usta,
• sine paznokcie,
• wiotkie ciało,
• bardzo zwężone źrenice,
• blada, zimna lub wilgotna skóra.

Nie wszystkie objawy muszą występować jednocześnie.

Szczególnie niebezpieczne są: brak możliwości obudzenia osoby oraz nieprawidłowe oddychanie.

Co zrobić, gdy osoba nie reaguje?

Pierwsza zasada brzmi: nie czekać.

Jeżeli osoba po użyciu substancji jest nieprzytomna, trudno ją obudzić lub ma nieprawidłowy oddech:

1. Natychmiast zadzwoń pod 112.
2. Powiedz dyspozytorowi, że podejrzewasz przedawkowanie opioidu lub fentanylu.
3. Sprawdź, czy osoba oddycha.
4. Postępuj zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
5. Jeśli masz dostęp do naloksonu, użyj go zgodnie z instrukcją preparatu.
6. Nie zostawiaj osoby samej.
7. Jeżeli oddycha, ale jest nieprzytomna, ułóż ją bezpiecznie zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
8. Jeśli nie oddycha prawidłowo, rozpocznij działania resuscytacyjne zgodnie z poleceniami operatora 112.

Nie próbuj „rozchodzić” przedawkowania.

Nie każ osobie brać zimnego prysznica.

Nie podawaj alkoholu ani innych substancji.

Nie zakładaj, że sama się obudzi.

Dlaczego 112 jest konieczne nawet po naloksonie?

Nalokson może odwrócić działanie opioidów i przywrócić prawidłowe oddychanie, jeśli zostanie podany odpowiednio szybko. Jest stosowany również przy przedawkowaniu fentanylu.

Jednak podanie naloksonu nie kończy sytuacji.

Przy silnych opioidach może być konieczne dalsze postępowanie medyczne, a działanie opioidu może utrzymywać się dłużej niż efekt naloksonu. U części osób może być również potrzebna kolejna dawka naloksonu.

Dlatego:

nalokson + 112, a nie nalokson zamiast 112.

Osoba powinna pozostać pod obserwacją do czasu przyjazdu pomocy.

Co powiedzieć dyspozytorowi?

Najważniejsza jest prawda.

Jeśli wiadomo lub istnieje podejrzenie, że osoba przyjęła fentanyl, opioid, nieznaną tabletkę albo kilka substancji, trzeba to powiedzieć.

Przydatne mogą być informacje:

• co prawdopodobnie zostało przyjęte,
• kiedy,
• czy osoba używała alkoholu,
• czy przyjmowała leki,
• czy używała innych narkotyków,
• czy wcześniej miała przedawkowanie,
• czy podano nalokson,
• czy osoba oddycha,
• czy reaguje na głos lub dotyk.

Nie warto ukrywać informacji przed ratownikami. Ich celem jest ratowanie życia.

Nie zostawiaj osoby samej

Osoba po podaniu naloksonu albo chwilowej poprawie może ponownie stracić przytomność.

Nie oznacza to, że pomoc „nie zadziałała”. Opioid nadal może być obecny w organizmie.

Dlatego trzeba:

• pozostać przy osobie,
• obserwować oddech,
• wykonywać polecenia dyspozytora,
• czekać na zespół ratownictwa.

Samo odzyskanie przytomności nie oznacza, że zagrożenie minęło.

Przedawkowanie może wyglądać jak zwykły sen

To jeden z najgroźniejszych błędów.

Jeśli osoba śpi, ale:

• nie daje się obudzić,
• oddycha bardzo wolno,
• ma długie przerwy w oddychaniu,
• charczy,
• sinieje,
• jest całkowicie wiotka,

nie należy zostawiać jej do „odespania”.

To może być przedawkowanie.

Co, jeśli nie wiadomo, czy był to fentanyl?

Nie trzeba tego wiedzieć.

Jeśli osoba użyła nieznanej substancji i jest nieprzytomna albo nie oddycha prawidłowo, stan wymaga natychmiastowej oceny medycznej.

Fentanyl może występować w produktach, w których osoba go nie oczekiwała.

Dlatego nie czeka się na test, nazwę substancji ani przyznanie się osoby.

Reaguje się na objawy.

Czy nalokson jest niebezpieczny, jeśli to nie fentanyl?

Nalokson działa jako antagonista opioidów i jest przeznaczony do odwracania przedawkowania opioidowego. Jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie przedawkowania opioidu i nalokson jest dostępny, jego użycie zgodnie z instrukcją może ratować życie.

U osoby zależnej od opioidów może wywołać gwałtowne objawy odstawienne, dlatego po jego podaniu nadal konieczna jest pomoc medyczna.

Najważniejsze jest jednak przywrócenie prawidłowego oddychania.

Objawy po użyciu, które również wymagają uwagi

Nie każda niepokojąca sytuacja musi oznaczać pełne przedawkowanie. Pomocy medycznej mogą wymagać także:

• narastająca senność,
• dezorientacja,
• problemy z chodzeniem,
• wymioty przy głębokiej senności,
• splątanie,
• bardzo wolne reakcje,
• silne osłabienie,
• omdlenie,
• duszność,
• sinienie,
• uraz po upadku.

Przy opioidach stan może się pogarszać, dlatego bezpieczniej reagować wcześniej.

Ogólne sygnały wskazujące na używanie substancji opisuje artykuł objawy brania narkotyków.

Uzależnienie od fentanylu — kiedy potrzebne jest leczenie?

Problem z fentanylem nie kończy się na ryzyku jednego przedawkowania. U osoby używającej regularnie może rozwinąć się uzależnienie, które prowadzi do silnego głodu, utraty kontroli i powtarzania używania mimo bardzo poważnych konsekwencji.

Szczególnie alarmująca jest sytuacja, gdy osoba wraca do fentanylu lub innych opioidów mimo wcześniejszego zatrucia albo przedawkowania.

To pokazuje, jak silny może być mechanizm uzależnienia.

Objawy uzależnienia od fentanylu

Niepokoić może:

• silna potrzeba użycia,
• coraz częstsze sięganie po opioid,
• używanie większych ilości,
• rosnąca tolerancja,
• trudność w przerwaniu,
• nieudane próby odstawienia,
• zaniedbywanie obowiązków,
• ukrywanie używania,
• problemy finansowe,
• izolacja,
• zdobywanie substancji kosztem innych potrzeb,
• używanie mimo problemów zdrowotnych,
• powrót mimo wcześniejszego przedawkowania,
• podporządkowanie dnia zdobyciu i użyciu substancji.

Jeśli takie zachowania się powtarzają, nie warto czekać na kolejne „dno”.

Dlaczego osoba wraca mimo świadomości ryzyka?

Dla rodziny może być to bardzo trudne do zrozumienia.

„Przecież prawie umarł.”

„Przecież wie, czym to grozi.”

„Przecież obiecała, że nigdy więcej.”

Uzależnienie nie jest jednak prostą kalkulacją ryzyka. Silny głód, zmiany tolerancji, nawyki, środowisko, objawy po odstawieniu, stres i mechanizmy psychiczne mogą powodować powrót nawet po bardzo poważnym kryzysie.

Dlatego po przedawkowaniu nie wystarczy powiedzieć:

„Miałeś szczęście, więcej tego nie rób.”

Potrzebny jest konkretny plan dalszego postępowania.

Przedawkowanie powinno być sygnałem do działania

Po uratowaniu życia łatwo pojawia się ulga:

„Najważniejsze, że już jest dobrze.”

To zrozumiałe, ale samo przeżycie przedawkowania nie rozwiązuje uzależnienia.

Po ostrym kryzysie trzeba zastanowić się:

• jak często osoba używa,
• czy traci kontrolę,
• co uruchamia używanie,
• czy używa także innych substancji,
• czy ma historię wcześniejszych przedawkowań,
• czy potrafi utrzymać abstynencję,
• czy ma wsparcie,
• czy potrzebuje konsultacji medycznej i terapeutycznej,
• co stanie się po powrocie do tego samego środowiska.

Bez zmiany mechanizmu kolejny kryzys może się powtórzyć.

„Przestanę sam” nie zawsze wystarcza

Po przedawkowaniu osoba może być naprawdę przestraszona i szczerze chcieć przestać.

Ale wraz z upływem czasu strach słabnie. Wracają stare kontakty, napięcie, problemy, głód, nuda i myśl:

„Tym razem będę uważać.”

To bardzo niebezpieczny moment.

Jeżeli osoba próbowała już wcześniej przerwać i wracała, potrzebuje czegoś więcej niż kolejnej obietnicy. Artykuł jak przestać brać narkotyki opisuje, dlaczego potrzebny jest konkretny plan na głód, środowisko i sytuacje ryzyka.

Jak może wyglądać terapia?

W terapii uzależnień ważne jest rozpoznanie całego mechanizmu używania:

• kiedy pojawia się głód,
• co uruchamia powrót,
• jakie emocje prowadzą do używania,
• jak działa środowisko,
• jak osoba radzi sobie ze stresem,
• co dzieje się po przerwach,
• jakie ma przekonania o własnej kontroli,
• czy używa kilku substancji,
• jak wygląda sytuacja rodzinna,
• co powinno zmienić się po zakończeniu intensywnego etapu terapii.

Sama abstynencja jest ważna, ale zdrowienie wymaga również nauczenia się funkcjonowania bez substancji.

Rodzina nie powinna czekać na kolejne przedawkowanie

Bliscy często czują, że muszą przekonać osobę do terapii. Próbują rozmów, próśb, gróźb i kontroli.

Warto jednak pamiętać, że ryzyko przy fentanylu jest szczególnie poważne.

Jeżeli osoba:

• już przedawkowała,
• regularnie traci przytomność,
• używa sama,
• łączy opioidy z alkoholem lub lekami,
• nie kontroluje dawek,
• wraca po przerwach,
• ignoruje wcześniejsze zatrucia,

nie warto traktować tego jak zwykłego konfliktu rodzinnego.

To problem związany z realnym zagrożeniem życia.

Nie każdy opioid oznacza fentanyl

Ważne jest też zachowanie precyzji. Nie każda osoba używająca opioidów używa fentanylu, a sytuacja europejska nie wygląda identycznie jak w Stanach Zjednoczonych.

Jednocześnie europejskie dane pokazują, że silne opioidy syntetyczne pozostają poważnym zagrożeniem. EUDA zwraca uwagę między innymi na fentanyl, nitazeny i inne nowe silne opioidy oraz na możliwość lokalnych ognisk zatruć.

Dlatego rodziny i osoby używające opioidów powinny znać przede wszystkim objawy przedawkowania, niezależnie od dokładnej nazwy środka.

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

Ośrodek NIWA pomaga osobom dorosłym, które mierzą się z uzależnieniem i potrzebują uporządkowanej pracy nad mechanizmem używania, głodem, nawrotami, emocjami, relacjami i codziennym funkcjonowaniem.

W przypadku opioidów bardzo ważne jest oddzielenie dwóch sytuacji. Ostry stan zagrożenia życia wymaga natychmiastowej pomocy medycznej i telefonu pod 112. Praca terapeutyczna zaczyna się wtedy, gdy stan pacjenta pozwala bezpiecznie rozpocząć psychoterapię.

W terapii ważne jest zrozumienie, dlaczego osoba wracała do substancji mimo świadomości konsekwencji i co trzeba zmienić, aby nie powtarzać tego samego schematu.

Więcej informacji znajdziesz na stronie Ośrodek NIWA.

Komentarz specjalisty

„Przy fentanylu najważniejszy jest oddech. Jeśli osoba po użyciu substancji jest nieprzytomna, nie można jej obudzić, oddycha bardzo wolno, płytko albo zaczyna sinieć, nie czekamy, aż sytuacja sama się poprawi. To może być przedawkowanie opioidu i bezpośrednie zagrożenie życia. Trzeba natychmiast wezwać pomoc pod numerem 112, a jeśli dostępny jest nalokson — zastosować go zgodnie z instrukcją. Dopiero po zabezpieczeniu zdrowia i życia można wrócić do rozmowy o uzależnieniu i terapii.”

lek. med. Beata Kleber
lekarz medycyny współpracująca z Ośrodkiem NIWA

Krótkie podsumowanie

Fentanyl jest szczególnie niebezpieczny przede wszystkim dlatego, że jako silny opioid może szybko zahamować oddychanie. Osoba po przedawkowaniu może stracić przytomność, nie reagować na bodźce i wyglądać tak, jakby bardzo głęboko spała. To może być stan bezpośredniego zagrożenia życia.

Przy podejrzeniu przedawkowania liczy się czas. Jeśli osoby nie można obudzić albo nie oddycha prawidłowo, trzeba natychmiast zadzwonić pod 112. Jeśli dostępny jest nalokson, może odwrócić działanie opioidu, ale nie zastępuje pomocy ratowników.

Jeżeli używanie fentanylu lub innych opioidów się powtarza, osoba traci kontrolę albo wraca do używania mimo wcześniejszych zatruć i przedawkowań, potrzebna jest dalsza pomoc. Przeżycie jednego kryzysu nie usuwa mechanizmu uzależnienia.