Leczenie uzależnienia od marihuany — kiedy sama przerwa już nie wystarcza?

Kiedy marihuana przestaje być „tylko paleniem”, a zaczyna wymagać leczenia?

Nie każda osoba, która używa marihuany, jest uzależniona.

To ważne, ponieważ przy tym temacie łatwo wpaść w dwie skrajności.

Pierwsza:

„Marihuana jest naturalna, więc nie może uzależniać.”

Druga:

„Każdy, kto pali marihuanę, jest uzależniony.”

Żadne z tych uproszczeń nie pomaga właściwie ocenić sytuacji.

Najważniejszy jest wzorzec używania i jego konsekwencje.

Utrata kontroli może wyglądać mniej spektakularnie niż przy innych narkotykach

Przy niektórych substancjach utrata kontroli jest bardzo widoczna.

Pojawiają się ciągi, wielodniowy brak snu, ogromne wydatki czy gwałtowne kryzysy.

W przypadku marihuany proces może rozwijać się znacznie ciszej.

Osoba:

• codziennie pali wieczorem,

• coraz wcześniej zaczyna używać,

• rezygnuje z aktywności,

• odkłada obowiązki,

• coraz mniej spotyka się z ludźmi, którzy nie palą,

• nie potrafi zasnąć bez marihuany,

• jest nerwowa, kiedy nie może zapalić,

• wielokrotnie próbuje zrobić przerwę, ale szybko wraca.

Z zewnątrz może nadal wyglądać na osobę dobrze funkcjonującą.

Pracuje.

Studiuje.

Ma rodzinę.

Płaci rachunki.

Problem polega na tym, że coraz większa część życia zaczyna być organizowana wokół używania.

Jednym z najważniejszych pytań jest: „Po co palę?”

To pytanie podczas terapii ma ogromne znaczenie.

Jedna osoba odpowie:

„Żeby się dobrze bawić.”

Inna:

„Żeby zasnąć.”

Ktoś:

„Żeby się uspokoić.”

„Żeby przestać myśleć.”

„Żeby nie czuć stresu.”

„Żeby mi się nie nudziło.”

„Żeby łatwiej było być z ludźmi.”

„Żeby wytrzymać samemu.”

Jeżeli marihuana zaczyna regularnie pełnić funkcję sposobu radzenia sobie z emocjami, problem nie kończy się na samym usunięciu substancji.

Po odstawieniu nadal pozostaje:

stres,

bezsenność,

złość,

samotność,

nuda,

napięcie.

Jeżeli człowiek nie nauczy się radzić sobie z nimi inaczej, dawny sposób bardzo łatwo wraca.

„Palę tylko wieczorem” nie zawsze oznacza kontrolę

Część osób długo uspokaja się argumentem:

„Przecież w ciągu dnia normalnie funkcjonuję.”

To może być prawda.

Warto jednak zadać kolejne pytania:

Czy potrafisz przez kilka tygodni nie palić, jeśli sam tak zdecydujesz?

Czy wieczorem myślisz o marihuanie już kilka godzin wcześniej?

Czy plan dnia uwzględnia to, kiedy będziesz mógł zapalić?

Czy rezygnujesz z miejsc i ludzi, przy których nie możesz używać?

Czy po podjęciu decyzji o przerwie zaczynasz szukać wyjątków?

„Dzisiaj miałem ciężki dzień.”

„Jutro wolne.”

„Zostało jeszcze trochę.”

„Od poniedziałku.”

Kontrola nie oznacza wyłącznie możliwości funkcjonowania przez kilka godzin bez substancji.

Nieudane próby przerwania są ważnym sygnałem

Bardzo dużo mówi historia wcześniejszych prób.

Jeżeli ktoś wielokrotnie podejmował decyzję:

„Nie palę przez miesiąc”

i po trzech dniach wracał, trzeba przeanalizować dlaczego.

Może pojawić się:

• problem ze snem,

• rozdrażnienie,

• niepokój,

• nuda,

• spadek apetytu,

• silna ochota na użycie,

• myślenie o marihuanie,

• trudność w odpoczynku.

Samo wystąpienie któregoś z tych objawów nie przesądza o diagnozie.

Jeżeli jednak za każdym razem prowadzą one do powrotu, warto przestać opierać cały plan na sile woli.

Szerzej o samodzielnych próbach przerwania piszemy w artykule jak przestać brać narkotyki.

Odstawienie marihuany może być odczuwalne

Wokół marihuany długo funkcjonował mit, że po jej odstawieniu „nic się nie dzieje”.

To zbyt duże uproszczenie.

U części regularnych użytkowników po zaprzestaniu mogą występować objawy abstynencyjne.

Do najczęściej opisywanych należą między innymi:

• drażliwość,

• niepokój,

• problemy ze snem,

• intensywne sny,

• pogorszenie nastroju,

• zmniejszenie apetytu,

• napięcie,

• silna potrzeba użycia.

Ich nasilenie może być bardzo różne.

Nie każdy doświadcza ich tak samo i nie każdy potrzebuje takiego samego poziomu pomocy.

Problem pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy osoba interpretuje dyskomfort jako dowód:

„Bez marihuany nie potrafię normalnie funkcjonować.”

Wtedy bardzo łatwo wraca do używania, żeby szybko usunąć nieprzyjemny stan.

„Nie mogę spać bez marihuany”

To jeden z częściej spotykanych mechanizmów utrzymujących używanie.

Osoba pali wieczorem przez wiele miesięcy albo lat.

Potem próbuje przestać.

Pierwsze noce są trudne.

Nie może zasnąć.

Budzi się.

Ma intensywne sny.

Rano jest zmęczona.

Po kilku dniach stwierdza:

„Wiedziałem. Marihuana mi pomagała.”

Ale trzeba oddzielić dwa zjawiska.

Jednym jest problem ze snem, który mógł istnieć wcześniej.

Drugim — przejściowe pogorszenie snu po zaprzestaniu regularnego używania.

W terapii trzeba ustalić, z którym problemem mamy do czynienia i jak nauczyć się regulować sen bez automatycznego powrotu do marihuany.

„Marihuana mnie uspokaja”

To również może być prawdziwe jako subiektywne doświadczenie.

Nie oznacza jednak, że długoterminowo rozwiązuje problem lęku czy napięcia.

Jeżeli każda trudna emocja prowadzi do palenia, człowiek coraz rzadziej ma okazję nauczyć się przeżywać ją i regulować w inny sposób.

Schemat może wyglądać:

stres → marihuana → chwilowa ulga.

Po pewnym czasie:

stres → automatyczna myśl o marihuanie.

I właśnie ten związek staje się jednym z celów terapii.

W przypadku medycznej marihuany sytuacja wymaga szczególnego rozróżnienia

Leczenie preparatem zawierającym kannabinoidy z określonego wskazania medycznego nie jest automatycznie tym samym co rekreacyjne używanie marihuany.

Jednocześnie również w przypadku produktów stosowanych medycznie znaczenie ma sposób używania, kontrola, dawki, zalecenia lekarza i rozwój zachowań problemowych.

Jeżeli pacjent:

• zaczyna stosować preparat inaczej niż zalecono,

• zwiększa używanie bez konsultacji,

• używa w innych celach niż pierwotne wskazanie,

• coraz silniej koncentruje życie wokół działania psychoaktywnego,

sytuację warto omówić z lekarzem prowadzącym.

Szerzej opisaliśmy tę różnicę w artykule czy medyczna marihuana uzależnia i kiedy leczenie może stać się problemem.

Nie każdy objaw oznacza uzależnienie

Problemy z koncentracją, spadek motywacji, zaburzenia snu czy zmiana zachowania mogą mieć wiele różnych przyczyn.

Dlatego nie warto diagnozować kogoś wyłącznie na podstawie:

„ma czerwone oczy”

albo:

„ostatnio jest bardziej zamknięty”.

Znaczenie ma cały wzorzec.

Jeżeli podejrzewasz używanie, pomocny może być również artykuł objawy brania narkotyków — po czym poznać, że ktoś bierze.

Jak wygląda leczenie uzależnienia od marihuany?

Leczenie powinno odpowiadać na dużo więcej pytań niż:

„Jak sprawić, żeby pacjent nie palił?”

To oczywiście ważny cel.

Ale jeśli człowiek przez kilka lat używał marihuany jako:

środka nasennego,

sposobu na stres,

rytuału po pracy,

formy kontaktu ze znajomymi,

sposobu na nudę,

metody unikania emocji,

to po odstawieniu musi zbudować inne sposoby funkcjonowania.

Pierwszym krokiem jest rzeczywista ocena problemu

Na początku warto ustalić:

• jak często osoba używa,

• jak długo,

• kiedy pali najczęściej,

• ile czasu zajmuje używanie,

• czy próbowała przestać,

• jak wyglądały te próby,

• co uruchamia powrót,

• czy występują objawy po odstawieniu,

• czy pojawiają się problemy psychiczne,

• czy używane są również inne substancje,

• jak marihuana wpływa na pracę, relacje i obowiązki.

Nie chodzi o stworzenie listy „złych zachowań”.

Chodzi o zobaczenie mechanizmu.

Szersze kryteria problemowego używania omawiamy również w artykule uzależnienie od narkotyków — objawy, skutki i kiedy szukać pomocy.

Terapia poznawczo-behawioralna

Jednym z dobrze przebadanych podejść stosowanych w zaburzeniach związanych z używaniem marihuany jest terapia poznawczo-behawioralna.

Pacjent uczy się między innymi rozpoznawać:

wyzwalacz → myśl → napięcie → zachowanie → konsekwencję.

Przykład:

piątek wieczorem.

Myśl:

„Po tym tygodniu zasłużyłem.”

Napięcie i oczekiwanie.

Kontakt ze znajomym.

Palenie.

Następnego dnia:

brak energii, odłożone obowiązki i postanowienie:

„W przyszły weekend nie palę.”

W terapii nie analizuje się tylko ostatniego elementu.

Interesuje nas cały proces poprzedzający użycie.

Praca nad motywacją

Nie każda osoba przychodzi na terapię ze stuprocentowym przekonaniem:

„Już nigdy nie chcę palić.”

Często pojawia się ambiwalencja.

„Wiem, że mam problem, ale lubię palić.”

„Widzę konsekwencje, ale marihuana mi pomaga.”

„Chcę ograniczyć, ale nie wiem, czy chcę całkiem zrezygnować.”

To realna część terapii.

Zamiast udawać, że jej nie ma, warto ją przeanalizować.

Co marihuana daje?

Co zabiera?

Jak wyglądały wcześniejsze próby kontroli?

Co może wydarzyć się za pół roku, jeśli nic się nie zmieni?

Motywacja nie zawsze pojawia się przed terapią.

Czasem buduje się właśnie podczas niej.

Rozpoznawanie wyzwalaczy

Wyzwalaczem nie musi być marihuana leżąca na stole.

Może nim być:

• koniec pracy,

• wieczór,

• samotność,

• konkretny znajomy,

• muzyka,

• gra komputerowa,

• alkohol,

• konflikt,

• nuda,

• stres,

• określone miejsce,

• wypłata.

Jeżeli ktoś przez trzy lata codziennie palił wieczorem przy komputerze, sam widok zwykłego wieczoru może zacząć uruchamiać automatyczną myśl:

„Zapaliłbym.”

W terapii trzeba nauczyć się rozpoznawać ten proces wcześniej.

Nie dopiero wtedy, kiedy substancja jest już dostępna.

Zmiana środowiska

Czasami największym problemem nie jest brak wiedzy.

Pacjent wie, że chce przestać.

Ale praktycznie wszyscy jego znajomi palą.

Każde spotkanie wygląda podobnie.

Weekend:

marihuana.

Wyjazd:

marihuana.

Wieczór:

marihuana.

Impreza:

marihuana.

W takim środowisku decyzja o abstynencji wymaga nie tylko odmowy substancji.

Może oznaczać zmianę sposobu spędzania czasu i części relacji.

To bywa jednym z trudniejszych elementów leczenia.

Nauka odpoczynku bez substancji

To temat często niedoceniany.

Pacjent mówi:

„Przestanę palić.”

Pytamy:

„Co będziesz robił w piątek wieczorem?”

Cisza.

Jeżeli przez kilka lat marihuana była podstawowym rytuałem relaksu, po odstawieniu może pojawić się ogromna nuda.

Dlatego trzeba odbudowywać:

• sport,

• zainteresowania,

• relacje,

• odpoczynek,

• zwykłe przyjemności,

• strukturę dnia.

Nie chodzi o sztuczne wypełnienie każdej minuty.

Chodzi o stworzenie życia, w którym nieużywanie nie oznacza pustki.

Praca nad snem

Jeżeli marihuana była regularnie używana przed snem, powrót do naturalnego rytmu może wymagać czasu.

W terapii można pracować nad:

• regularnością godzin,

• wieczornym rytuałem,

• ograniczeniem pobudzenia,

• sposobami radzenia sobie z gonitwą myśli,

• lękiem przed bezsennością.

Jeżeli problemy ze snem są nasilone, długotrwałe albo istniały jeszcze przed marihuaną, mogą wymagać również konsultacji lekarskiej lub psychiatrycznej.

Leczenie współwystępujących problemów

Czasami marihuana jest tylko jednym elementem większego obrazu.

Pacjent może doświadczać:

• depresyjności,

• lęku,

• ADHD,

• traumy,

• problemów ze snem,

• innych uzależnień,

• trudności w relacjach.

Jeżeli substancja przez lata była próbą samodzielnego radzenia sobie z innym problemem, trzeba zająć się również nim.

Samo odstawienie marihuany nie rozwiąże automatycznie każdego problemu psychicznego.

Czy istnieje lek na uzależnienie od marihuany?

Podstawą leczenia zaburzeń związanych z używaniem marihuany pozostają oddziaływania psychoterapeutyczne i psychospołeczne.

Badane są różne możliwości farmakologiczne, ale nie ma jednego leku, który można traktować jako standardowe „lekarstwo na uzależnienie od marihuany”.

Lekarz może natomiast ocenić i leczyć konkretne problemy współwystępujące — na przykład zaburzenia psychiczne czy nasilone problemy ze snem — jeżeli wymaga tego sytuacja pacjenta.

Nie należy samodzielnie „leczyć zjazdu” alkoholem, lekami uspokajającymi czy innymi substancjami.

Terapia ambulatoryjna czy stacjonarna?

Nie każda osoba uzależniona od marihuany potrzebuje ośrodka.

Dla części pacjentów regularna psychoterapia ambulatoryjna może być wystarczająca.

Szczególnie jeśli osoba:

• jest w stanie utrzymywać ustalenia,

• ma stabilne środowisko,

• regularnie uczestniczy w spotkaniach,

• potrafi przerwać kontakt z sytuacjami używania,

• nie wraca stale między sesjami.

Bardziej intensywna forma terapii może być rozważana, gdy:

• kolejne próby ambulatoryjne kończą się powrotem,

• używanie jest codzienne lub bardzo częste,

• pacjent nie potrafi przerwać w swoim środowisku,

• w domu inni stale używają,

• marihuana współwystępuje z innymi substancjami,

• problem poważnie wpływa na funkcjonowanie,

• potrzebna jest czasowa zmiana środowiska.

Nie ma sensu wysyłać każdej osoby palącej marihuanę do ośrodka.

Równie błędne jest jednak założenie, że marihuana nigdy nie może wymagać intensywnego leczenia.

Jak wygląda terapia w Ośrodku NIWA?

W Ośrodku NIWA punktem wyjścia jest kwalifikacja i poznanie całej sytuacji pacjenta.

Przy problemie z marihuaną szczególnie interesuje nas:

co daje używanie i co sprawia, że człowiek do niego wraca.

Pacjent pracuje nad:

• mechanizmem uzależnienia,

• głodem,

• wyzwalaczami,

• sposobem myślenia o używaniu,

• emocjami,

• relacjami,

• nawrotami,

• budowaniem codziennego życia bez substancji.

Terapia może obejmować pracę indywidualną i grupową.

W NIWIE wykorzystujemy między innymi elementy terapii poznawczo-behawioralnej oraz podejścia skoncentrowane na zasobach pacjenta i zmianie.

Więcej o samym procesie znajdziesz na stronie terapii uzależnień.

Co dzieje się po odstawieniu i jak zwiększyć szansę na trwałą zmianę?

Jednym z największych błędów jest założenie:

„Jak wytrzymam miesiąc bez marihuany, problem będzie rozwiązany.”

Miesiąc bez używania może być bardzo ważnym doświadczeniem.

Nie jest jednak automatycznie równoznaczny ze zmianą mechanizmu, który wcześniej prowadził do palenia.

Pierwsze dni mogą być najtrudniejsze

Po regularnym używaniu część osób doświadcza wyraźnego dyskomfortu po odstawieniu.

Może pojawić się:

• rozdrażnienie,

• niepokój,

• napięcie,

• problemy ze snem,

• intensywne sny,

• spadek apetytu,

• gorszy nastrój,

• głód marihuany.

Osoba może interpretować to jako:

„Bez palenia czuję się gorzej.”

To nie musi oznaczać, że marihuana była niezbędna do prawidłowego funkcjonowania.

Może być elementem okresu adaptacji po regularnym używaniu.

Późniejszy powrót często zaczyna się od myśli „już mam kontrolę”

Po kilku tygodniach człowiek czuje się lepiej.

Śpi.

Pracuje.

Ma więcej energii.

Nagle pojawia się myśl:

„Skoro bez problemu tyle wytrzymałem, to chyba nigdy nie byłem uzależniony.”

Później:

„Mogę raz.”

„Tylko ze znajomymi.”

„Już wiem, jak kontrolować.”

I dla części osób właśnie tutaj zaczyna się powrót do wcześniejszego schematu.

Dlatego terapia nie powinna skupiać się tylko na pierwszych dniach bez marihuany.

Trzeba przygotować się również na moment, kiedy człowiek przestaje bać się konsekwencji i zaczyna ponownie idealizować używanie.

Jednorazowe użycie nie musi oznaczać końca całego procesu

Jeżeli osoba po okresie abstynencji ponownie zapaliła, ważne jest, co zrobi później.

Może pomyśleć:

„Wszystko zepsułem. Skoro zapaliłem, to i tak już nie ma znaczenia.”

I wrócić do codziennego palenia.

Może też przeanalizować:

• co wydarzyło się wcześniej,

• jaki był wyzwalacz,

• co pomyślała,

• gdzie zabrakło reakcji,

• co trzeba zmienić.

Nie chodzi o bagatelizowanie powrotu.

Chodzi o wykorzystanie go do lepszego rozpoznania własnego mechanizmu.

Organizm i psychika potrzebują czasu

Po zakończeniu regularnego używania część trudności może stopniowo się zmniejszać.

Sen może się stabilizować.

Apetyt może wracać.

Łatwiej może być się skoncentrować.

Poprawa nie musi jednak następować identycznie u każdego.

Znaczenie mają:

• długość używania,

• częstotliwość,

• zawartość THC,

• inne substancje,

• sen,

• stan psychiczny,

• indywidualne różnice.

Dlatego nie ma jednej odpowiedzi:

„Po ilu dniach wszystko wróci do normy?”

Więcej na ten temat opisujemy w artykule regeneracja organizmu po narkotykach.

Co robić z głodem?

Najgorszy moment na tworzenie planu radzenia sobie z głodem jest wtedy, gdy głód już jest bardzo silny.

Plan powinien powstać wcześniej.

Pacjent powinien wiedzieć:

• kogo może poinformować,

• co zrobi w pierwszych minutach,

• z jakiego miejsca wyjdzie,

• jakich kontaktów unika,

• co zrobi z dostępem do marihuany,

• jak przerwie automatyczny schemat.

Głód może rosnąć i opadać.

Nie trzeba realizować każdej myśli o użyciu.

Ale trzeba nauczyć się zauważać ją wcześniej.

Alkohol może obniżać kontrolę

Część osób przestaje palić marihuanę, ale nadal pije alkohol dokładnie w tych samych sytuacjach, w których wcześniej używała.

Po kilku drinkach pojawia się:

„W sumie jedna lufka nic nie zmieni.”

Dlatego terapia powinna analizować wszystkie substancje i sytuacje, które obniżają kontrolę.

Nie tylko marihuanę w izolacji.

Rodzina nie powinna zostać policjantem

Bliscy często chcą pomóc poprzez:

• sprawdzanie oczu,

• przeszukiwanie pokoju,

• kontrolowanie telefonu,

• wypytywanie znajomych,

• ciągłe pytanie „paliłeś?”.

W krótkiej perspektywie daje to poczucie kontroli.

Długoterminowo może prowadzić do konfliktu i przerzucenia odpowiedzialności.

To pacjent musi nauczyć się funkcjonować bez używania.

Rodzina może wspierać.

Nie może jednak przez całe życie pilnować abstynencji za drugiego człowieka.

Kiedy potrzebna jest pomoc psychiatryczna lub medyczna?

Marihuana może u części osób wiązać się z nasileniem lęku, paniki, zaburzeń percepcji czy objawów psychotycznych.

Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których osoba:

• ma urojenia,

• słyszy lub widzi rzeczy, których inni nie doświadczają,

• traci kontakt z rzeczywistością,

• jest skrajnie pobudzona,

• ma zachowania samobójcze,

• stanowi bezpośrednie zagrożenie dla siebie lub innych.

W takich sytuacjach nie należy czekać na zwykłą konsultację terapeutyczną.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub bezpieczeństwa należy zadzwonić pod 112.

Najważniejsze pytanie po terapii

Nie brzmi:

„Czy już nigdy nie będziesz chciał zapalić?”

Głód lub myśl o użyciu mogą się pojawić.

Lepsze pytanie brzmi:

„Co zrobisz, kiedy pojawi się myśl o zapaleniu?”

To ogromna różnica.

Celem terapii nie jest stworzenie życia, w którym nigdy nie pojawi się trudna emocja, konflikt, nuda ani pokusa.

Celem jest nauczenie się reagować inaczej niż wcześniej.

Komentarz specjalisty

„W przypadku marihuany część pacjentów długo nie rozpoznaje problemu, ponieważ nie widzi u siebie bardzo gwałtownych konsekwencji. Nadal pracują, uczą się i funkcjonują społecznie. Dopiero podczas terapii widzą, jak wiele codziennych decyzji zaczęło być podporządkowanych paleniu: sen, odpoczynek, znajomi, sposób radzenia sobie ze stresem. Leczenie nie polega wtedy tylko na zabraniu marihuany. Trzeba zbudować inne sposoby funkcjonowania w sytuacjach, w których wcześniej substancja była automatycznym rozwiązaniem.”

dr Karolina Piątek
specjalistka psychoterapii uzależnień, kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA