Czym są wyzwalacze?

Czym są wyzwalacze w uzależnieniu?

Wyzwalacze to bodźce, które mózg połączył z używaniem substancji albo zachowaniem nałogowym.

Mogą przypominać o alkoholu, narkotykach, lekach, hazardzie, graniu, pornografii, zakupach albo innym zachowaniu. Mogą też przypominać o emocji, którą dana osoba zwykle próbowała zagłuszyć.

W uzależnieniu mózg zapamiętuje nie tylko samą substancję albo zachowanie. Zapamiętuje też cały kontekst.

Kiedy ktoś pił po pracy, wyzwalaczem może być godzina 18:00.
Kiedy ktoś brał narkotyki z konkretnymi osobami, wyzwalaczem może być wiadomość od dawnego znajomego.
Kiedy ktoś grał hazardowo po wypłacie, wyzwalaczem mogą być pieniądze na koncie.
Kiedy ktoś nadużywał leków przy lęku, wyzwalaczem może być napięcie w ciele.
Kiedy ktoś uciekał w pornografię albo gry po kłótni, wyzwalaczem może być samotność i wstyd.

Dlatego wyzwalacze trzeba traktować jako część szerszego procesu, jakim jest leczenie uzależnień. Nie chodzi tylko o to, żeby „nie używać”. Trzeba rozumieć, co uruchamia głód wcześniej.

Wyzwalacze zewnętrzne

Wyzwalacze zewnętrzne to wszystko, co znajduje się poza człowiekiem.

Mogą to być:

• miejsca,
• osoby,
• przedmioty,
• zapachy,
• dźwięki,
• sytuacje,
• aplikacje,
• pieniądze,
• konkretne pory dnia,
• weekendy,
• święta,
• wypłata,
• samotny powrót z pracy,
• imprezy,
• stare kontakty,
• droga obok sklepu,
• widok butelki,
• telefon z dostępem do hazardu albo pornografii.

Z zewnątrz wiele z tych rzeczy wygląda normalnie.

Dla jednej osoby piątek jest po prostu piątkiem. Dla drugiej jest sygnałem: „czas się napić”. Dla jednej osoby telefon jest narzędziem pracy. Dla drugiej jest bramą do hazardu, pornografii, zakupów albo kontaktu z dawnym środowiskiem.

To pokazuje, że wyzwalacze są bardzo indywidualne.

Nie chodzi o to, że całe życie trzeba układać pod unikanie wszystkiego. Chodzi o to, żeby znać swoje miejsca wysokiego ryzyka i nie udawać, że „nic się nie stanie”.

Wyzwalacze wewnętrzne

Wyzwalacze wewnętrzne są trudniejsze, bo nie widać ich z zewnątrz.

To emocje, stany ciała, myśli i napięcia, które uruchamiają stary schemat.

Najczęstsze to:

• lęk,
• złość,
• samotność,
• nuda,
• wstyd,
• poczucie winy,
• bezsenność,
• przemęczenie,
• napięcie,
• frustracja,
• poczucie odrzucenia,
• pustka,
• nadmierna ekscytacja,
• sukces,
• porażka,
• presja,
• głód fizyczny,
• ból,
• rozdrażnienie.

Wiele osób myśli, że wyzwalaczem są tylko trudne emocje. To nieprawda.

Wyzwalaczem może być też sukces. Dobra wiadomość. Awans. Zakończenie trudnego tygodnia. Poczucie: „należy mi się”. U części osób ryzykowny bywa nie tylko smutek, ale też euforia.

W terapii ważne jest zobaczenie, jakie stany najczęściej prowadzą do myśli o powrocie. Bez tego człowiek może próbować walczyć z używaniem, ale nie rozumieć, co uruchamia cały mechanizm.

Wyzwalacz nie jest tym samym co przyczyna

To ważne rozróżnienie.

Wyzwalacz nie musi być głęboką przyczyną uzależnienia. Może być tylko zapalnikiem.

Przyczyną problemu mogą być długotrwałe napięcie, trauma, genetyczna podatność, środowisko, samotność, brak zdrowych sposobów regulowania emocji, zaburzenia psychiczne albo wiele innych czynników.

Wyzwalacz to konkretny moment, który uruchamia schemat.

Ktoś może mieć trudność z lękiem od lat. Ale wyzwalaczem konkretnego powrotu do alkoholu może być jedna kłótnia.
Ktoś może mieć historię hazardu. Ale wyzwalaczem może być wypłata i samotny wieczór.
Ktoś może nadużywać leków z powodu bezsenności. Ale wyzwalaczem może być jedna noc napięcia i myśl: „bez tabletki nie zasnę”.

Jeśli mylimy wyzwalacz z przyczyną, łatwo zatrzymać się na powierzchni.

Jeśli widzimy oba poziomy, można pracować mądrzej: nad głębszym problemem i nad konkretnym momentem ryzyka.

Dlaczego mózg tak silnie reaguje na wyzwalacze?

W uzależnieniu mózg uczy się przez powtarzanie.

Jeśli jakaś substancja albo zachowanie wielokrotnie przynosiły ulgę, układ nagrody zaczyna zapamiętywać całą drogę do tej ulgi. Nie tylko efekt końcowy, ale też sygnały, które go poprzedzały.

Dlatego po czasie samo miejsce, osoba, zapach, emocja albo pora dnia mogą uruchomić głód.

To nie jest magia. To uczenie się.

Mózg zaczyna mówić: „znam to, tam była ulga”.

Ten mechanizm szerzej opisuje tekst układ nagrody w uzależnieniu. Wyzwalacze są jednym z przykładów tego, jak mózg zapamiętuje skróty do szybkiej regulacji napięcia.

Jak wyzwalacze prowadzą do głodu i nawrotu?

Wyzwalacz rzadko działa w samotności. Zwykle uruchamia cały łańcuch.

Najpierw pojawia się bodziec. Potem napięcie. Potem myśl. Potem usprawiedliwienie. Potem kontakt z ryzykiem. Potem decyzja. Potem użycie albo zachowanie. Po nim ulga. A później wstyd, konsekwencje i kolejne napięcie.

Ten proces może trwać kilka godzin, kilka dni, a czasem kilka minut.

Osoba uzależniona często mówi: „nagle mnie naszło”. W terapii okazuje się, że to „nagle” miało wcześniejsze etapy.

Było przemęczenie.
Była samotność.
Był kontakt z dawną osobą.
Była rezygnacja z rozmowy.
Było fantazjowanie.
Była myśl: „już mam kontrolę”.
Był brak planu na weekend.
Było ukrywanie napięcia.

Dlatego praca z wyzwalaczami jest tak mocno związana z nawrotem.

Głód zaczyna się wcześniej niż użycie

Głód nie zawsze oznacza jedno jasne zdanie: „chcę pić”, „chcę brać”, „chcę zagrać”.

Czasem wygląda inaczej.

„Muszę się wyłączyć”.
„Nie wytrzymam tego napięcia”.
„Należy mi się”.
„Tylko raz”.
„Mam kontrolę”.
„Tym razem będzie inaczej”.
„Nikt się nie dowie”.
„Po prostu potrzebuję spokoju”.
„Już i tak wszystko zepsułem”.
„Nie ma sensu się starać”.

To są bardzo ważne momenty.

Jeśli osoba rozpozna je jako głód, ma szansę zareagować. Jeśli uzna je za zwykłe myśli, łatwo pójdzie dalej.

Właśnie dlatego temat wyzwalaczy trzeba łączyć z tym, czym jest uzależnienie psychiczne. Przymus, napięcie i pamięć ulgi często zaczynają działać jeszcze zanim pojawi się realny kontakt z substancją albo zachowaniem.

Nawrót zwykle nie zaczyna się od samego użycia

Rodzina często widzi nawrót dopiero wtedy, gdy osoba znowu pije, bierze, gra, zażywa leki niezgodnie z zaleceniem albo wraca do zachowania kompulsywnego.

Ale w praktyce nawrót często zaczyna się wcześniej.

Może zaczynać się od izolacji.
Od rezygnacji z terapii.
Od kontaktu z dawnym środowiskiem.
Od lekceważenia wyzwalaczy.
Od przekonania, że „już nic mi nie grozi”.
Od zmęczenia.
Od kłamstwa.
Od ukrywania napięcia.
Od fantazjowania o użyciu.
Od braku planu na trudny dzień.

Samo użycie bywa końcówką procesu, nie początkiem.

Dlatego praca z nawrotem polega na rozpoznawaniu wcześniejszych sygnałów. Szerzej opisuje to tekst nawrót w uzależnieniu, który warto traktować jako naturalne uzupełnienie tego artykułu.

Wyzwalacze nie zawsze trzeba usuwać — czasem trzeba mieć plan

Niektóre wyzwalacze można ograniczyć.

Można nie trzymać alkoholu w domu.
Można usunąć aplikację hazardową.
Można nie spotykać się z osobami, z którymi wcześniej się brało.
Można nie wracać do miejsc wysokiego ryzyka.
Można zabezpieczyć finanse.
Można omówić z lekarzem leki.
Można zaplanować weekend, zanim pojawi się samotność.

Ale nie wszystkich wyzwalaczy da się uniknąć.

Nie da się uniknąć wszystkich emocji. Nie da się nigdy nie czuć stresu. Nie da się całkowicie wyłączyć z życia kłótni, porażek, zmęczenia, nudy albo samotności.

Dlatego potrzebny jest plan.

Plan mówi: co robię, gdy wyzwalacz się pojawia?

Nie wtedy, gdy już jest za późno. Wcześniej.

Rodzina często widzi wyzwalacze szybciej niż osoba uzależniona

Bliscy czasem bardzo dobrze widzą powtarzalność.

„Zawsze po wypłacie robi się niebezpiecznie”.
„Zawsze po kontakcie z tym znajomym rośnie napięcie”.
„Zawsze po kłótni znika”.
„Zawsze w samotne weekendy wraca problem”.
„Zawsze gdy nie śpi, mówi o tabletkach”.
„Zawsze kiedy mówi, że już ma kontrolę, za chwilę jest gorzej”.

To są cenne obserwacje.

Problem w tym, że jeśli rodzina przedstawia je w formie oskarżenia, osoba uzależniona może wejść w obronę.

Zamiast: „zawsze wszystko psujesz po wypłacie”, lepiej powiedzieć:
„Widzę, że wypłata jest dla ciebie trudnym momentem. Warto mieć plan na ten dzień”.

Zamiast: „ten znajomy cię niszczy”, lepiej:
„Po kontakcie z nim kilka razy wracał problem. Nie chcę tego bagatelizować”.

Rodzina nie musi kontrolować każdego kroku. Może jednak pomagać nazywać fakty i nie udawać, że wyzwalacze nie istnieją.

Wyzwalacze po terapii

Po terapii wyzwalacze nie znikają automatycznie.

Czasem nawet stają się bardziej widoczne, bo osoba wraca do codzienności: pracy, rodziny, rachunków, samotnych wieczorów, dawnych miejsc i normalnych stresów.

To trudny moment.

W ośrodku albo w terapii łatwiej utrzymać strukturę. Po powrocie do domu trzeba ją dopiero zbudować w realnym życiu.

Dlatego ważny jest plan po terapii:

co z dawnymi kontaktami,
co z alkoholem w domu,
co z aplikacjami,
co z finansami,
co z lekami,
co z weekendami,
co z samotnością,
co z pracą,
co z rodziną,
co z pierwszymi sygnałami głodu.

Bez tego człowiek może wrócić nie tylko do starego miejsca, ale też do starego schematu.

Co robić, gdy wyzwalacze zaczynają działać?

Najważniejsze jest, żeby nie czekać, aż głód osiągnie maksymalną siłę.

Z wyzwalaczami pracuje się najlepiej wcześnie. Gdy pojawia się pierwszy sygnał. Gdy człowiek zauważa napięcie, myśl, emocję, fantazjowanie albo kontakt z ryzykiem.

Wtedy jest jeszcze przestrzeń na decyzję.

Im dalej proces zajdzie, tym trudniej go zatrzymać.

Nazwij wyzwalacz konkretnie

Ogólne zdanie „mam wyzwalacze” niewiele daje.

Trzeba nazwać je konkretnie.

Nie: „stres mnie uruchamia”.
Lepiej: „uruchamia mnie samotny powrót z pracy po kłótni z partnerką”.

Nie: „pieniądze są problemem”.
Lepiej: „największe ryzyko mam w dzień wypłaty, kiedy jestem sam i mam dostęp do aplikacji”.

Nie: „znajomi są wyzwalaczem”.
Lepiej: „kontakt z dwoma osobami z dawnego środowiska uruchamia fantazjowanie o braniu”.

Nie: „wieczory są trudne”.
Lepiej: „najtrudniejsza jest godzina 21:00, gdy dzieci śpią, a ja zostaję sam z napięciem”.

Im dokładniej nazwany wyzwalacz, tym łatwiej przygotować plan.

Zatrzymaj łańcuch wcześniej

Praca z wyzwalaczami polega na przerwaniu łańcucha.

Nie dopiero na końcu, gdy człowiek już stoi przed sklepem, ma otwartą aplikację albo pisze do dawnego znajomego.

Wcześniej.

Przykład:

Sygnał: jestem zmęczony i rozdrażniony.
Ryzyko: samotny wieczór, myśl o alkoholu.
Plan: jem kolację, wychodzę na spacer, dzwonię do osoby wspierającej, nie idę do sklepu, mówię bliskim, że jest trudno.

Inny przykład:

Sygnał: wypłata na koncie.
Ryzyko: hazard online.
Plan: ograniczony dostęp do pieniędzy, blokada aplikacji, rozmowa z bliską osobą, zaplanowany wieczór, brak samotnego siedzenia z telefonem.

To nie jest przesada. To praca z realnym mechanizmem.

Nie ufaj zdaniu „już mam kontrolę”

Jednym z ryzykownych momentów jest poczucie: „już mam kontrolę”.

Po kilku tygodniach albo miesiącach poprawy człowiek może zacząć lekceważyć wyzwalacze. Wraca do dawnych miejsc. Odzywa się do dawnych znajomych. Przestaje mówić o głodzie. Rezygnuje z terapii. Testuje siebie. Myśli, że jeden raz nic nie zmieni.

To częsty sygnał ostrzegawczy.

Zdrowienie nie polega na tym, żeby żyć w lęku. Ale też nie polega na udawaniu, że stary mechanizm przestał istnieć tylko dlatego, że przez jakiś czas było lepiej.

Ostrożność nie jest słabością. Jest odpowiedzialnością.

Rodzina nie powinna przejmować całej kontroli

Bliscy często chcą usunąć wszystkie wyzwalacze za osobę uzależnioną. Pilnują, sprawdzają telefon, kontrolują pieniądze, pytają, śledzą, szukają dowodów.

Czasem w kryzysie trzeba zadbać o bezpieczeństwo. Ale na dłuższą metę sama kontrola rodziny nie leczy uzależnienia.

Osoba uzależniona musi uczyć się rozpoznawać własne wyzwalacze i brać odpowiedzialność za reakcję.

Rodzina może wspierać, ale nie może zdrowieć za kogoś.

Może powiedzieć:

„Mogę pomóc ci zaplanować trudny dzień”.
„Nie będę finansować zachowania, które ci szkodzi”.
„Nie będę udawać, że nie widzę ryzyka”.
„Mogę wspierać leczenie, ale nie mogę być twoją jedyną blokadą przed nawrotem”.

To ważna różnica.

Terapia pomaga zbudować plan na wyzwalacze

W terapii nie chodzi tylko o opowiedzenie historii uzależnienia. Chodzi też o nauczenie się, co robić w konkretnych momentach ryzyka.

Praca z wyzwalaczami obejmuje:

• rozpoznawanie sytuacji wysokiego ryzyka,
• nazywanie emocji,
• rozpoznawanie głodu,
• analizę nawrotów,
• planowanie reakcji,
• pracę z zaprzeczaniem,
• budowanie zdrowej rutyny,
• rozmowę z rodziną,
• przygotowanie planu po terapii,
• uczenie się, jak wracać po potknięciu, zanim rozwinie się pełny nawrót.

Jeśli problem wraca mimo obietnic, a wyzwalacze są coraz silniejsze, warto sprawdzić, jak wygląda terapia uzależnień w Ośrodku NIWA i spokojnie omówić możliwe dalsze kroki.

Kiedy trzeba reagować pilnie?

Niektóre wyzwalacze prowadzą do sytuacji wysokiego ryzyka.

Szybsza reakcja jest potrzebna, gdy pojawia się prowadzenie auta pod wpływem, przemoc, zagrożenie dla dzieci, myśli samobójcze, psychoza, omamy, utrata przytomności, podejrzenie przedawkowania, ciężkie objawy odstawienne albo mieszanie alkoholu, leków i narkotyków.

Wtedy najpierw liczy się bezpieczeństwo i pomoc medyczna albo kryzysowa. Dopiero później można wracać do rozmowy o terapii, nawrotach i wyzwalaczach.

Komentarz specjalisty

„Wyzwalacz nie jest jeszcze nawrotem, ale może być początkiem całego procesu. W terapii uczymy pacjentów zauważać ten moment wcześniej: zanim pojawi się decyzja, zanim wróci usprawiedliwienie, zanim człowiek znajdzie się w sytuacji wysokiego ryzyka. Najważniejsze nie jest to, żeby nigdy nie mieć wyzwalaczy, tylko żeby umieć je rozpoznać i zareagować inaczej niż dotąd.”

dr Karolina Piątek
Kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA

Kiedy wyzwalacze wymagają dalszej pomocy?

W Ośrodku NIWA pracujemy z osobami dorosłymi uzależnionymi oraz ich bliskimi. W terapii ważne jest rozpoznanie, co uruchamia głód i ryzyko nawrotu: stres, samotność, dawne środowisko, konflikty, dostęp do substancji, pieniądze, telefon, bezsenność albo trudne emocje.

Jeśli osoba uzależniona wielokrotnie wraca do starego schematu mimo obietnic, warto nie skupiać się wyłącznie na samym „ostatnim razie”. Trzeba zobaczyć, co działo się wcześniej i jak przerwać ten proces na przyszłość.

W NIWIE można omówić sytuację i sprawdzić, czy właściwym kolejnym krokiem będzie terapia stacjonarna, konsultacja, wsparcie rodziny albo inna forma pomocy.