Czy alkohol to narkotyk? Przyjrzyjmy się bliżej

Dlaczego alkohol działa jak substancja psychoaktywna?

Substancja psychoaktywna to taka, która wpływa na pracę mózgu i układu nerwowego.

Alkohol właśnie to robi.

Po alkoholu człowiek może czuć się luźniej. Może mówić więcej. Może szybciej ryzykować. Może mieć gorszą koordynację. Może źle oceniać sytuację. Może być bardziej impulsywny, senny, pobudzony, drażliwy albo smutny.

To nie jest przypadek.

Alkohol działa na mózg. Zmienia komunikację między komórkami nerwowymi. Wpływa na układy związane z hamowaniem, nagrodą, stresem, pamięcią i oceną sytuacji.

Dlatego po alkoholu ludzie robią rzeczy, których na trzeźwo by nie zrobili.

Piszą wiadomości, których potem żałują.
Wsiadają za kierownicę.
Kłócą się.
Ryzykują.
Mówią za dużo.
Tracą pamięć fragmentów wieczoru.
Rano pytają: „co ja właściwie zrobiłem?”.

To nie jest tylko „charakter po alkoholu”. To jest działanie substancji na mózg.

Legalny nie znaczy bezpieczny

To bardzo ważne rozróżnienie.

Alkohol jest legalny dla dorosłych. Ale legalność nie oznacza, że substancja jest obojętna dla zdrowia.

Papierosy też są legalne. Nie znaczy to, że są zdrowe. Niektóre leki są legalne i potrzebne, ale używane niezgodnie z zaleceniami mogą szkodzić albo uzależniać.

Podobnie alkohol.

W Polsce alkohol jest regulowany osobną ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Narkotyki i inne środki odurzające są regulowane ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii. To pokazuje różnicę prawną i społeczną, ale nie oznacza, że alkohol nie jest substancją wpływającą na mózg.

Innymi słowy:

prawnie alkohol to nie to samo co nielegalne narkotyki.
Medycznie alkohol jest substancją psychoaktywną.
A praktycznie może niszczyć życie równie realnie, jeśli wymyka się spod kontroli.

Dlaczego tak trudno myśleć o alkoholu jak o substancji uzależniającej?

Bo alkohol jest oswojony.

Wiele osób pierwszy raz widzi alkohol w domu, nie w ciemnej bramie. Widzi dorosłych, którzy piją „normalnie”. Słyszy żarty o kacu. Widzi reklamy. Słyszy, że „lampka wina dla zdrowia”, „piwo to nie alkohol”, „każdy czasem musi się napić”.

To sprawia, że granica problemu przesuwa się bardzo powoli.

Najpierw alkohol jest dodatkiem.
Potem sposobem na stres.
Potem nagrodą.
Potem warunkiem rozluźnienia.
Potem sposobem na sen.
Potem sposobem na lęk.
Potem czymś, bez czego trudno wytrzymać.

I dalej można mówić: „przecież to tylko alkohol”.

Właśnie dlatego pytanie, czy alkohol jest narkotykiem, ma sens. Nie po to, żeby szokować. Po to, żeby zdjąć z alkoholu ten niewinny kostium.

Bo jeśli substancja zmienia świadomość, wpływa na mózg i może uzależniać, to warto mówić o niej uczciwie.

Czym alkohol różni się od narkotyków?

Najbardziej widoczna różnica jest prawna i społeczna.

Alkohol jest legalnie dostępny dla dorosłych. Można go kupić w sklepie, restauracji, na weselu czy imprezie. Jest objęty akcyzą, reklamą, regulacjami sprzedaży i osobnymi przepisami.

Narkotyki, w potocznym rozumieniu, kojarzą się zwykle z substancjami nielegalnymi albo kontrolowanymi: amfetaminą, kokainą, heroiną, mefedronem, dopalaczami i innymi środkami.

To są ważne różnice.

Nie warto udawać, że alkohol i wszystkie narkotyki są tym samym. Różnią się działaniem, ryzykiem, dawką, statusem prawnym, drogą używania, skutkami i kontekstem społecznym.

Ale różnice nie powinny prowadzić do fałszywego wniosku, że alkohol jest bezpieczny.

Bo alkohol również może:

• zmieniać świadomość,
• pogarszać ocenę sytuacji,
• wpływać na układ nagrody w mózgu,
• prowadzić do tolerancji,
• wywoływać głód,
• powodować objawy odstawienne,
• prowadzić do uzależnienia,
• niszczyć zdrowie,
• wpływać na rodzinę,
• zwiększać ryzyko wypadków i przemocy.

Dlatego uczciwie można powiedzieć tak:

alkohol nie jest zwykle „narkotykiem” w potocznym sensie tego słowa, ale jest substancją psychoaktywną o potencjale uzależniającym.

To zdanie jest mniej efektowne niż „alkohol to narkotyk”, ale dużo dokładniejsze.

Alkohol a mózg

Alkohol wpływa na mózg już po wypiciu. Może zaburzać mowę, pamięć, równowagę, refleks i ocenę ryzyka. Dlatego człowiek po alkoholu może czuć się pewniej, choć realnie działa gorzej.

To jeden z powodów, dla których alkohol bywa tak podstępny.

Osoba pijąca często nie widzi, jak bardzo jest już pod wpływem. Może myśleć: „jestem normalny”, „mogę prowadzić”, „mam kontrolę”, „nic mi nie jest”.

A mózg już pracuje inaczej.

Przy długim i intensywnym piciu alkohol może wpływać na pamięć, koncentrację, emocje, sen, układ nerwowy i ryzyko poważnych powikłań zdrowotnych. To nie jest tylko kwestia kaca następnego dnia.

Jeśli chcesz przeczytać szerzej o skutkach dla organizmu, zobacz artykuł: wpływ alkoholu na organizm.

Alkohol a uzależnienie

Uzależnienie od alkoholu nie zaczyna się zawsze od codziennego picia.

Może zaczynać się od utraty kontroli. Od picia więcej, niż się planowało. Od obietnic poprawy. Od picia mimo konsekwencji. Od ukrywania ilości. Od myśli o alkoholu. Od niemożności zatrzymania się po pierwszym kieliszku.

Z czasem alkohol przestaje być tylko wyborem „dla przyjemności”.

Staje się sposobem regulowania emocji. Ucieczką od napięcia. Nagrodą. Lekiem na samotność. Sposobem na sen. Sposobem na lęk. A później czymś, czego organizm i psychika coraz mocniej się domagają.

To jest mechanizm znany także przy innych substancjach uzależniających: mózg uczy się, że substancja daje szybką ulgę albo nagrodę. Potem zaczyna jej szukać mimo kosztów.

Nie dlatego, że człowiek jest „słaby”.

Dlatego, że uzależnienie zmienia sposób reagowania na stres, nagrodę, głód i konsekwencje.

Jeśli alkohol wraca mimo szkód, warto sprawdzić temat szerzej: objawy alkoholizmu oraz leczenie alkoholizmu.

Czy piwo to też alkohol?

Tak.

Piwo też zawiera alkohol. Wino też. Nalewka też. Drink też. Szampan też. „Tylko jedno” też jest alkoholem.

To ważne, bo wiele osób oddziela „mocny alkohol” od „lżejszego picia”.

Oczywiście ilość alkoholu ma znaczenie. Tempo picia ma znaczenie. Stężenie ma znaczenie. Ale nie warto tworzyć fałszywego podziału: wódka to alkohol, piwo to nie.

Dla osoby uzależnionej piwo może uruchamiać ten sam mechanizm co inny alkohol.

Czasem nawet jest bardziej podstępne, bo łatwiej je sobie wytłumaczyć.

„To tylko piwo.”
„Po pracy mi się należy.”
„Nie piję wódki, więc nie mam problemu.”
„Każdy pije piwo.”

Jeśli jednak po piwie pojawia się utrata kontroli, codzienne picie, głód, kłótnie, ukrywanie albo trudność w przerwaniu, to nie ma znaczenia, że napój był „lżejszy”.

Znaczenie ma relacja z alkoholem.

Dlaczego warto traktować alkohol poważnie?

Bo alkohol jest legalny, dostępny i społecznie oswojony. To właśnie zwiększa ryzyko bagatelizowania.

Nie trzeba szukać dilera.
Nie trzeba łamać prawa, żeby go kupić.
Nie trzeba chować się z samym zakupem.
Nie trzeba tłumaczyć, że jest na stole podczas świąt.
Nie trzeba nikogo przekonywać, że „wszyscy czasem piją”.

Dlatego problem może rosnąć długo po cichu.

Dopiero po czasie widać, że alkohol zaczął zabierać za dużo.

Zdrowie.
Sen.
Spokój.
Pamięć.
Relacje.
Pieniądze.
Zaufanie.
Bezpieczeństwo.
Szacunek do siebie.

Wtedy pytanie „czy alkohol to narkotyk?” staje się mniej teoretyczne.

Bo dla rodziny, która żyje z osobą pijącą, nie ma większego znaczenia, czy nazwiemy alkohol narkotykiem, substancją psychoaktywną czy legalną używką.

Znaczenie ma to, że dom zaczyna kręcić się wokół picia.

Kiedy „normalne picie” przestaje być normalne?

Warto zatrzymać się, jeśli:

• alkohol pojawia się coraz częściej,
• trudno odmówić,
• trudno skończyć po jednej porcji,
• picie staje się sposobem na stres,
• pojawia się kac moralny,
• są luki w pamięci,
• bliscy zaczynają się martwić,
• pojawia się ukrywanie alkoholu,
• rośnie tolerancja,
• po alkoholu są konflikty,
• osoba pije mimo zaleceń lekarza,
• pojawia się picie w samotności,
• alkohol wraca mimo obietnic.

To nie znaczy, że każda osoba, która pije alkohol, jest uzależniona.

Ale jeśli alkohol zaczyna być potrzebny do normalnego funkcjonowania, odpoczynku, snu, odwagi albo poradzenia sobie z emocjami, warto potraktować to poważnie.

Czy warto mówić młodym ludziom, że alkohol jest substancją psychoaktywną?

Tak.

Nie po to, żeby straszyć. Po to, żeby mówić prawdę.

Młody człowiek często słyszy, że narkotyki są niebezpieczne, a alkohol jest „dla dorosłych”. Taki przekaz jest zbyt prosty. Bo alkohol także wpływa na mózg, ocenę ryzyka, zachowanie i zdrowie.

Szczególnie u młodych osób mózg nadal się rozwija. Picie może zwiększać ryzyko niebezpiecznych zachowań, urazów, problemów w nauce, konfliktów i późniejszych trudności z alkoholem.

Dlatego warto mówić:

alkohol to nie jest zwykły napój.
To substancja psychoaktywna.
Może uzależniać.
Może zmieniać zachowanie.
Może szkodzić, nawet jeśli jest legalna.

Taki komunikat jest bardziej uczciwy niż straszenie i bardziej skuteczny niż udawanie, że alkohol nie ma znaczenia.

Co zrobić, jeśli alkohol zaczyna przejmować kontrolę?

Najpierw nie czekać, aż sytuacja będzie „wystarczająco zła”.

To częsty błąd.

Człowiek porównuje się z kimś, kto pije więcej. Mówi: „jeszcze pracuję”, „mam rodzinę”, „nie piję codziennie”, „nie leżę pod sklepem”, „to tylko weekendy”.

Ale uzależnienie nie zawsze wygląda tak samo.

Nie trzeba stracić wszystkiego, żeby mieć problem z alkoholem.

Jeśli alkohol wraca mimo konsekwencji, jeśli trudno go ograniczyć, jeśli bliscy cierpią, jeśli pojawiają się ciągi, luki w pamięci, kac moralny, agresja, ukrywanie albo obietnice bez zmiany, warto porozmawiać ze specjalistą.

W Ośrodku Terapii Uzależnień NIWA prowadzimy stacjonarną terapię uzależnień dla osób dorosłych. Pracujemy w kameralnych warunkach, w małych grupach, z terapią indywidualną i grupową. Korzystamy między innymi z podejścia CBT i TSR. Ważna jest dla nas praca nad mechanizmami uzależnienia, nawrotami, głodem alkoholowym i planem dalszego życia po terapii.

NIWA znajduje się w Wilczkowicach, blisko Krakowa.

Więcej o naszej pracy znajdziesz na stronie: terapia uzależnień oraz na stronie głównej: Ośrodek Leczenia Uzależnień NIWA.

Komentarz specjalisty

„W rozmowie o alkoholu często przeszkadza jego społeczna normalizacja. To, że alkohol jest legalny i obecny w kulturze, nie oznacza, że jest obojętny dla mózgu i zdrowia. Dla części osób staje się substancją, wokół której zaczyna organizować się życie. W terapii ważne jest nie samo nazwanie alkoholu narkotykiem, ale zobaczenie, czy człowiek nadal ma wolność wobec picia.”
— dr Karolina Piątek, kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka Terapii Uzależnień NIWA.

Podsumowanie

Czy alkohol to narkotyk? To zależy, jak używamy słowa „narkotyk”.

Prawnie i potocznie alkohol często jest oddzielany od narkotyków, bo jest legalny i społecznie oswojony.

Ale medycznie alkohol jest substancją psychoaktywną. Działa na mózg, zmienia zachowanie, może uzależniać i może prowadzić do poważnych szkód.

Dlatego nie warto traktować go jak zwykłego dodatku do spotkań.

Jeśli alkohol zaczyna wracać mimo konsekwencji, wpływa na rodzinę, zdrowie, pracę, pamięć albo poczucie kontroli, ważniejsze od samej nazwy jest jedno pytanie:

czy nadal mam wolność wobec picia?