Wpływ uzależnienia na relacje z bliskimi

Jak uzależnienie wpływa na relacje z bliskimi?

Uzależnienie zmienia relacje, bo zaczyna wchodzić między ludzi.

Nie zawsze od razu widać to jako wielki kryzys. Często są to małe pęknięcia: niedotrzymana obietnica, kolejne kłamstwo, nieobecność, dziwne zachowanie, znikające pieniądze, rozmowa przerwana krzykiem, wiadomość bez odpowiedzi, powrót do domu w stanie, którego nie da się już udawać.

Jedno zdarzenie można jeszcze wytłumaczyć. Drugie też. Ale kiedy podobne sytuacje się powtarzają, relacja przestaje być bezpieczna.

Bliscy zaczynają myśleć:

• „czy dzisiaj będzie spokojnie?”,
• „czy mogę mu wierzyć?”,
• „czy ona znowu coś ukrywa?”,
• „czy powiedzieć prawdę rodzinie?”,
• „czy mam sprawdzić telefon?”,
• „czy jeśli nie pomogę, stanie się coś złego?”,
• „czy to jeszcze troska, czy już kontrola?”.

To są pytania, które męczą.

Z czasem relacja przestaje opierać się na bliskości, a zaczyna na pilnowaniu kryzysu. Rodzina funkcjonuje trochę jak system alarmowy. Wszyscy są gotowi, żeby reagować, zanim znowu wydarzy się coś trudnego.

Utrata zaufania

Zaufanie najczęściej nie znika jednego dnia. Ono się wyciera.

Przez obietnice, które nie zostały dotrzymane. Przez zaprzeczanie. Przez ukrywanie. Przez pieniądze, które „miały być na coś innego”. Przez powroty do używania po zapewnieniach, że problem jest już pod kontrolą.

W rodzinie zaczynają pojawiać się zachowania, które wcześniej nie były potrzebne:

• sprawdzanie telefonu,
• kontrolowanie pieniędzy,
• wypytywanie znajomych,
• pilnowanie godzin powrotu,
• szukanie leków, alkoholu albo śladów używania,
• obserwowanie nastroju i wyglądu,
• analizowanie każdego zdania.

Bliscy często nie chcą tak żyć. Wiedzą, że to ich męczy. Czasem sami się siebie wstydzą, bo czują, że stali się podejrzliwi i kontrolujący.

Ale trudno zaufać, gdy wiele razy okazało się, że słowa nie pokrywały się z rzeczywistością.

W terapii rodzinnej często ważne jest nazwanie tego bez oskarżania: zaufanie nie odbudowuje się samą deklaracją. Odbudowuje się przez konsekwentne zachowania, czas i gotowość do brania odpowiedzialności.

Kłamstwa i zaprzeczanie

Uzależnienie często wiąże się z zaprzeczaniem. Osoba uzależniona może mówić:

„To nie problem.”
„Przesadzasz.”
„Wszyscy tak robią.”
„Mam kontrolę.”
„To ostatni raz.”
„Ty mnie tylko prowokujesz.”
„Gdybyście się nie czepiali, byłoby normalnie.”

Takie słowa potrafią bardzo mieszać w głowie bliskim.

Rodzina widzi problem, ale słyszy, że przesadza. Czuje lęk, ale słyszy, że jest przewrażliwiona. Widzi konsekwencje, ale słyszy, że wszystko jest pod kontrolą.

Po czasie bliscy mogą już nie wiedzieć, czy wierzyć sobie.

To jest bardzo obciążające.

Kłamstwa i zaprzeczanie niszczą relację nie tylko dlatego, że ktoś nie mówi prawdy. Niszczą ją dlatego, że druga strona zaczyna tracić poczucie bezpieczeństwa w rozmowie. Nie wie, czy rozmawia z osobą, którą zna, czy z mechanizmem obronnym uzależnienia.

Właśnie dlatego rodzina często potrzebuje wsparcia, żeby odróżnić fakty od obietnic i nie dać się wciągać w ciągłe tłumaczenia.

Życie w czuwaniu

W wielu rodzinach uzależnienie tworzy stan ciągłego napięcia.

Domownicy zaczynają obserwować drobiazgi: ton głosu, krok na schodach, sposób otwierania drzwi, zapach, oczy, nerwowość, wypłatę, wiadomości, zamknięte drzwi pokoju.

To czuwanie bywa bardzo ciche. Z zewnątrz rodzina może wyglądać normalnie. Ktoś chodzi do pracy, dzieci do szkoły, rachunki są płacone, obiad stoi na stole.

Ale w środku jest napięcie.

Bliscy nie odpoczywają naprawdę, bo ciągle są gotowi na kolejny problem. Na awanturę, zniknięcie, kłamstwo, prośbę o pieniądze, nawrót, agresję, telefon ze szkoły, telefonu z pracy, kolejną obietnicę.

Czasem mówią: „ja już nie umiem normalnie usiąść wieczorem”.

I to zdanie dużo pokazuje.

Uzależnienie zabiera rodzinie zwykły spokój.

Więcej o wsparciu bliskich opisujemy na stronie wsparcie dla rodzin osób uzależnionych.

Jak uzależnienie zmienia rodzinę, partnera, dzieci i przyjaciół?

Uzależnienie nie działa na wszystkich bliskich tak samo. Inaczej przeżywa je partner. Inaczej rodzice. Inaczej dziecko. Inaczej przyjaciel, który widzi zmianę z boku i nie wie, czy ma się wtrącać.

Wspólne jest jedno: relacja zaczyna się układać wokół problemu.

Czasem bardzo wyraźnie. Czasem po cichu.

Partner osoby uzależnionej

Partner lub partnerka często są najbliżej codziennych konsekwencji uzależnienia.

To oni widzą powroty do domu, zmiany nastroju, wycofanie, kłamstwa, znikające pieniądze, problemy w pracy, napięcie seksualne, oddalenie, nieobecność emocjonalną albo agresję.

W relacji partnerskiej uzależnienie może uderzać w kilka obszarów naraz:

• zaufanie,
• poczucie bezpieczeństwa,
• bliskość fizyczną i emocjonalną,
• wspólne finanse,
• wychowanie dzieci,
• plany na przyszłość,
• szacunek,
• komunikację.

Partner osoby uzależnionej często zaczyna żyć w dwóch rolach. Z jednej strony kocha, martwi się i chce pomóc. Z drugiej — jest zmęczony, zły i coraz bardziej samotny.

To trudne, bo w uzależnieniu miłość łatwo zamienia się w ratowanie.

Ktoś zostaje, bo wierzy w zmianę. Pomaga, bo boi się, że bez niego będzie gorzej. Tłumaczy, wybacza, ukrywa, czeka. A potem orientuje się, że jego własne życie coraz bardziej się kurczy.

To nie zawsze znaczy, że trzeba odejść. Ale często znaczy, że trzeba przestać działać samemu i zacząć szukać wsparcia.

W tym kontekście pomocny może być tekst: jak wspierać osobę uzależnioną.

Rodzice osoby uzależnionej

Rodzice, zwłaszcza rodzice dorosłej osoby uzależnionej, często żyją z ogromnym poczuciem winy.

Pytają siebie:

„Co zrobiliśmy źle?”
„Czy za mało zauważyliśmy?”
„Czy powinniśmy byli wcześniej zareagować?”
„Czy jeśli teraz postawimy granicę, to go stracimy?”
„Czy odmowa pieniędzy nie będzie okrutna?”

To bardzo bolesne pytania.

Rodzice często pomagają długo. Czasem za długo. Dają pieniądze, udostępniają mieszkanie, spłacają długi, załatwiają pracę, tłumaczą przed rodziną, szukają ośrodków, dzwonią, błagają, czekają.

Wszystko z miłości i strachu.

Ale kiedy dorosłe dziecko jest uzależnione, rodzic musi nauczyć się bardzo trudnego rozróżnienia: można kochać i nie wyręczać. Można być blisko i nie brać odpowiedzialności za każdy wybór dorosłej osoby.

To zwykle wymaga wsparcia.

Bo serce rodzica często mówi: „ratuj za wszelką cenę”. Terapia pomaga zapytać spokojniej: „czy to naprawdę pomaga, czy tylko na chwilę zmniejsza mój lęk?”.

Dzieci w rodzinie z uzależnieniem

Dzieci nie muszą rozumieć słowa „uzależnienie”, żeby czuć jego skutki.

Czują napięcie. Widzą zmianę zachowania. Słyszą kłótnie. Wiedzą, kiedy lepiej nie pytać. Uczą się, kiedy być cicho. Czasem próbują być bardzo grzeczne, żeby „nie dokładać problemów”. Czasem biorą na siebie winę za coś, za co nigdy nie powinny odpowiadać.

Dziecko może myśleć:

• „to przeze mnie mama płacze”,
• „muszę być spokojny, żeby nie było awantury”,
• „nie powiem nikomu, bo będzie wstyd”,
• „muszę pilnować młodszego rodzeństwa”,
• „u nas w domu o tym się nie mówi”.

To jest duży ciężar.

Dorośli czasem próbują chronić dzieci przez milczenie. Ale dziecko i tak często widzi więcej, niż dorośli zakładają. Milczenie nie zawsze chroni. Czasem zostawia dziecko samo z lękiem.

Nie chodzi o to, żeby mówić dziecku wszystko. Chodzi o to, żeby dać mu prosty, bezpieczny komunikat: to nie jest twoja wina, dorośli szukają pomocy, masz prawo mówić o tym, co czujesz.

W sytuacji przemocy, zagrożenia dzieci albo bezpośredniego niebezpieczeństwa trzeba reagować natychmiast. W zagrożeniu życia należy dzwonić pod numer 112. Przy przemocy domowej można skorzystać też z pomocy Niebieskiej Linii: 800 120 002.

Przyjaciele i dalsza rodzina

Uzależnienie wpływa także na przyjaciół, rodzeństwo, dziadków i dalszą rodzinę.

Czasem widzą, że coś się dzieje, ale nie wiedzą, czy mogą zapytać. Czasem słyszą prośby o pożyczki, widzą znikanie, zmianę zachowania, konflikty, izolację. Czasem są proszeni o krycie problemu.

Przyjaciele często mają dylemat:

„Czy to moja sprawa?”
„Czy jeśli coś powiem, stracę kontakt?”
„Czy pomagam, czy tylko daję się wykorzystywać?”
„Czy powinienem powiedzieć rodzinie?”

Nie ma jednej odpowiedzi na każdą sytuację. Ale warto pamiętać, że udawanie, że problemu nie ma, rzadko pomaga.

Można mówić spokojnie i konkretnie:

„Martwię się o ciebie.”
„Widzę, że coś się zmieniło.”
„Nie będę cię kryć, jeśli widzę, że robisz sobie krzywdę.”
„Mogę pomóc ci szukać wsparcia, ale nie będę pożyczać pieniędzy na coś, co pogłębia problem.”

Przyjaciel nie jest terapeutą. Ale może być osobą, która nie udaje, że wszystko jest w porządku.

Kiedy bliscy osoby uzależnionej też potrzebują pomocy?

Bliscy często czekają z szukaniem pomocy dla siebie.

Myślą: „najpierw niech on się leczy”, „najpierw niech ona przestanie brać”, „najpierw trzeba ogarnąć długi”, „najpierw musimy przetrwać ten kryzys”.

Tylko że kryzys czasem trwa latami.

Rodzina odkłada siebie na później, a później nie przychodzi.

Dlatego warto szukać pomocy nie dopiero wtedy, gdy człowiek jest całkowicie wyczerpany. Pomoc dla bliskich ma sens wcześniej — gdy w domu zaczyna brakować spokoju, granic i jasności.

Sygnały, że relacje są już mocno obciążone

Warto rozważyć wsparcie, gdy:

• rodzina żyje w ciągłym napięciu,
• rozmowy stale kończą się kłótnią,
• bliscy kontrolują, sprawdzają albo śledzą osobę uzależnioną,
• ktoś w rodzinie regularnie spłaca konsekwencje uzależnienia,
• pojawia się ukrywanie problemu przed otoczeniem,
• dzieci widzą awantury albo żyją w lęku,
• partner traci poczucie bezpieczeństwa,
• rodzice dorosłej osoby uzależnionej nie wiedzą, gdzie postawić granicę,
• bliscy rezygnują z własnego życia,
• pojawia się wstyd, bezsenność, lęk albo poczucie winy,
• osoba uzależniona zaprzecza problemowi i odmawia pomocy,
• rodzina nie wie już, czy pomaga, czy tylko podtrzymuje chaos.

To nie znaczy, że bliscy są winni.

To znaczy, że problem przekroczył granice jednej osoby.

Terapia dla rodzin, konsultacja albo grupa wsparcia mogą pomóc uporządkować sytuację. Czasem nie chodzi o wielką decyzję. Czasem najpierw chodzi o to, żeby wreszcie nazwać, co się dzieje, i przestać być z tym samemu.

Współuzależnienie — kiedy bliska osoba zaczyna żyć cudzym problemem

Jednym z ważnych tematów jest współuzależnienie.

Nie każda trudna relacja z osobą uzależnioną oznacza współuzależnienie. Ale warto się temu przyjrzeć, gdy bliska osoba zaczyna podporządkowywać swoje życie problemowi drugiego człowieka.

Może wtedy:

• stale kontrolować osobę uzależnioną,
• rezygnować ze swoich potrzeb,
• brać odpowiedzialność za cudze decyzje,
• tłumaczyć i ukrywać problem,
• czuć winę za każdą granicę,
• ratować mimo własnego wyczerpania,
• uzależniać swój nastrój od tego, czy druga osoba „dziś jest w porządku”.

To bardzo męczący stan.

Współuzależnienie nie oznacza, że bliska osoba jest słaba albo winna. Często jest skutkiem długiego życia w napięciu. Ktoś przez lata próbował utrzymać dom, relację, dzieci, pracę i pozory normalności. W końcu cały jego świat zaczął kręcić się wokół uzależnienia.

Jeśli ten opis jest bliski twojej sytuacji, warto przeczytać tekst: współuzależnienie — czym jest i kiedy bliska osoba też potrzebuje pomocy?.

Jak relacje mogą się zmieniać w terapii?

Terapia nie cofa automatycznie szkód w relacjach.

Nie wystarczy, że osoba uzależniona powie: „już będzie dobrze”. Nie wystarczy jedna szczera rozmowa. Nie wystarczy kilka dni spokoju.

Relacje odbudowują się powoli.

W terapii osoba uzależniona może uczyć się odpowiedzialności, rozpoznawania mechanizmów uzależnienia, pracy z głodem, nawrotem, emocjami i konsekwencjami swoich zachowań. Rodzina może uczyć się stawiania granic, komunikacji i nieprzejmowania odpowiedzialności za wszystko.

Zmiana w relacjach często zaczyna się od prostych rzeczy:

• mniej kłamstw,
• więcej faktów,
• mniej kontroli,
• więcej odpowiedzialności,
• mniej pustych obietnic,
• więcej konsekwencji,
• mniej udawania,
• więcej jasnych zasad.

To nie jest łatwe. Ale jest możliwe, jeśli każda strona zaczyna brać odpowiedzialność za swoją część.

Komentarz specjalisty

„Uzależnienie bardzo często niszczy relacje po cichu. Najpierw pojawia się niepokój, potem kontrola, potem brak zaufania i życie w ciągłym napięciu. Bliscy próbują pomagać, ale z czasem sami zaczynają funkcjonować pod dyktando problemu. W terapii ważne jest nie tylko zatrzymanie uzależnienia, ale też zobaczenie, co stało się z relacjami i jak można je odbudowywać bez wracania do dawnych schematów.”
— dr Karolina Piątek, kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka Terapii Uzależnień NIWA, specjalista psychoterapii uzależnień, wykładowczyni akademicka

Jak NIWA patrzy na wpływ uzależnienia na relacje?

W Ośrodku Terapii Uzależnień NIWA widzimy, że uzależnienie nie kończy się na samej substancji albo zachowaniu. Wpływa na cały sposób funkcjonowania osoby i jej bliskich: rozmowy, zaufanie, granice, poczucie bezpieczeństwa i codzienne decyzje.

Dlatego w terapii ważna jest nie tylko abstynencja. Ważne jest też rozumienie mechanizmów uzależnienia, pracy nad nawrotem, odpowiedzialnością, relacjami i przygotowaniem do życia po terapii.

Rodzina nie musi być terapeutą osoby uzależnionej. Nie musi też brać odpowiedzialności za jej decyzje. Może jednak uczyć się, jak wspierać zmianę, jak nie wzmacniać chaosu i jak chronić siebie oraz dzieci.

NIWA prowadzi stacjonarną terapię uzależnień dla osób dorosłych. Pracujemy w kameralnych warunkach, w małych grupach, z terapią indywidualną i grupową. W pracy terapeutycznej korzystamy między innymi z podejścia CBT i TSR.

Więcej o naszej pracy znajdziesz na stronie: terapia uzależnień w Ośrodku NIWA oraz na stronie głównej: Ośrodek Terapii Uzależnień NIWA.

Podsumowanie

Wpływ uzależnienia na relacje z bliskimi bywa bardzo głęboki.

Uzależnienie zmienia zaufanie, rozmowy, poczucie bezpieczeństwa, bliskość i codzienne życie domu. Partner może czuć się samotny. Rodzice mogą żyć w poczuciu winy. Dzieci mogą dorastać w napięciu. Przyjaciele mogą nie wiedzieć, jak reagować.

Najtrudniejsze jest to, że rodzina często długo próbuje działać sama.

Ratuje, kontroluje, ukrywa, czeka, wierzy w kolejne obietnice.

Aż w końcu sama potrzebuje pomocy.

To nie jest porażka. To sygnał, że uzależnienie przekroczyło granice jednej osoby i zaczęło niszczyć relacje.

Wtedy warto szukać wsparcia wcześniej, a nie dopiero wtedy, gdy wszyscy są już wyczerpani.