Uzależnienie w rodzinie – gdy rodzice nadużywają alkoholu

Jak alkohol rodzica wpływa na dziecko?

Alkohol rodzica zmienia dom.

Czasem bardzo widocznie. Są awantury, płacz, przemoc, policja, długi, nieobecność w pracy, zaniedbania.

A czasem ciszej. Rodzic pije „kulturalnie”, ale znika emocjonalnie. Jest obecny w pokoju, ale niedostępny. Raz obiecuje, że przyjdzie na szkolne przedstawienie, a potem nie przychodzi. Raz jest czuły, innym razem zimny, niecierpliwy albo drażliwy.

Dla dziecka taka zmienność jest trudna.

Nie wie, którego rodzica spotka dziś w domu.

Tego spokojnego?
Tego rozdrażnionego?
Tego śpiącego?
Tego, który przeprasza?
Tego, który krzyczy?
Tego, który obiecuje, że już nigdy?

Z czasem dziecko zaczyna uczyć się przewidywania nastrojów. Patrzy na twarz. Słucha kroków. Sprawdza zapach. Obserwuje, czy w domu jest butelka. Czy mama płakała. Czy tata milczy. Czy trzeba schować się w pokoju.

To nie jest normalna odpowiedzialność dziecka.

Ale w rodzinie z alkoholem dziecko często staje się czujne. Za bardzo czujne.

Dziecko nie jest winne piciu rodzica

To trzeba powiedzieć bardzo jasno.

Dziecko nie jest winne temu, że rodzic pije.

Nie dlatego, że było niegrzeczne.
Nie dlatego, że dostało złą ocenę.
Nie dlatego, że płakało.
Nie dlatego, że czegoś potrzebowało.
Nie dlatego, że „zdenerwowało” dorosłego.

Za picie odpowiada osoba dorosła.

Dzieci w rodzinach z problemem alkoholowym często próbują naprawiać dom. Jedno staje się bardzo grzeczne. Inne zaczyna rozśmieszać wszystkich, żeby rozładować napięcie. Inne się buntuje. Jeszcze inne znika, zamyka się w sobie i udaje, że niczego nie potrzebuje.

To są sposoby przetrwania.

Nie „charakter”.
Nie „trudne dziecko”.
Nie „nadwrażliwość”.

Czasem to po prostu reakcja na dom, w którym dorosły problem jest za ciężki dla dziecka.

Co dziecko może wynieść z domu z alkoholem?

Nie każde dziecko z rodziny alkoholowej będzie miało te same trudności. Nie ma jednego schematu. Dużo zależy od tego, jak długo trwał problem, czy była przemoc, czy był drugi wspierający dorosły, czy ktoś nazwał sytuację po imieniu i czy dziecko dostało pomoc.

Ale są doświadczenia, które wracają często.

Dziecko może nauczyć się, że:

• o problemach się milczy,
• emocje trzeba chować,
• dorosłym nie można ufać,
• spokój trzeba sobie zasłużyć,
• miłość bywa nieprzewidywalna,
• trzeba pilnować nastroju innych,
• własne potrzeby są mniej ważne,
• lepiej nie prosić o pomoc,
• trzeba być dzielnym za wcześnie.

W dorosłości może to wyglądać różnie.

Ktoś cały czas próbuje wszystko kontrolować.
Ktoś boi się konfliktów.
Ktoś wybiera partnerów, których trzeba ratować.
Ktoś nie umie odpoczywać.
Ktoś ma poczucie winy, gdy stawia granice.
Ktoś świetnie funkcjonuje na zewnątrz, ale w środku czuje napięcie.
Ktoś sam zaczyna nadużywać alkoholu.

To nie znaczy, że przyszłość jest przesądzona.

To znaczy, że warto rozumieć, skąd biorą się pewne schematy.

Jeśli chcesz przeczytać więcej o dorosłych skutkach dorastania w takim domu, zobacz tekst: DDA — czym jest syndrom DDA.

Kiedy w domu jest przemoc albo strach

Alkohol nie usprawiedliwia przemocy.

Nawet jeśli ktoś mówi: „byłem pijany”.
Nawet jeśli rano przeprasza.
Nawet jeśli potem przez kilka dni jest spokojny.

Dla dziecka przemocą może być nie tylko bicie. Może nią być także krzyk, groźby, upokarzanie, niszczenie rzeczy, szarpanie, blokowanie wyjścia, straszenie drugiego rodzica albo życie w ciągłym napięciu.

Dziecko nie musi być bezpośrednio uderzone, żeby cierpiało.

Wystarczy, że słyszy awantury.
Wystarczy, że boi się wracać do domu.
Wystarczy, że widzi przerażenie rodzica.
Wystarczy, że nie wie, co będzie wieczorem.

Jeśli w domu jest przemoc, zagrożenie życia, groźby, agresja albo ryzyko skrzywdzenia dziecka lub dorosłego, trzeba szukać pomocy. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy dzwonić pod 112.

Przy przemocy domowej można też kontaktować się z Niebieską Linią: 800 120 002.

Jeśli temat agresji po piciu dotyczy Twojej rodziny, zobacz też: agresja po alkoholu.

DDA — co zostaje po dorastaniu z pijącym rodzicem?

DDA to skrót od „dorosłe dzieci alkoholików”. W potocznym języku opisuje osoby, które dorastały w rodzinie z problemem alkoholowym i widzą, że tamte doświadczenia nadal wpływają na ich dorosłe życie.

Ważne: DDA nie oznacza, że każda osoba z takiego domu jest taka sama.

Nie każdy będzie miał te same objawy.
Nie każdy będzie potrzebował takiej samej pomocy.
Nie każdy będzie chciał używać tego określenia.

Ale dla wielu osób nazwanie tego doświadczenia jest ulgą.

Bo nagle okazuje się, że ich napięcie, czujność, trudność w zaufaniu, lęk przed konfliktem albo potrzeba kontroli nie wzięły się znikąd.

One mogły być kiedyś sposobem na przeżycie w domu, w którym alkohol był ważniejszy niż spokój.

Dziecko, które staje się dorosłym za wcześnie

W rodzinie z alkoholem dziecko często dostaje rolę, której nie powinno mieć.

Pilnuje młodszego rodzeństwa.
Pociesza mamę.
Uspokaja tatę.
Sprawdza, czy rodzic wrócił.
Chowa butelki.
Sprząta po piciu.
Dzwoni do pracy rodzica.
Udaje przed innymi, że wszystko jest dobrze.

Na zewnątrz takie dziecko bywa chwalone.

„Takie odpowiedzialne”.
„Takie dorosłe”.
„Takie samodzielne”.

Ale to często jest samodzielność wymuszona.

Dziecko nie powinno być rodzicem dla swojego rodzica. Nie powinno nosić tajemnicy całej rodziny. Nie powinno regulować emocji dorosłych.

W dorosłości taka osoba może mieć problem z proszeniem o pomoc. Może brać za dużo na siebie. Może czuć się winna, gdy odpoczywa. Może mieć przekonanie, że jej wartość zależy od tego, ile udźwignie.

To bardzo częsty ślad domu, w którym trzeba było dorosnąć za szybko.

Milczenie też zostawia ślad

Niektóre rodziny nie krzyczą. Nie ma wielkich awantur. Nie ma policji. Nie ma rozbitych szyb.

Jest za to milczenie.

Wszyscy wiedzą, ale nikt nie mówi.
Wszyscy widzą, ale nikt nie nazywa.
Dziecko czuje, że coś jest nie tak, ale słyszy: „nie przesadzaj”.
Albo: „tata jest zmęczony”.
Albo: „mama ma trudny czas”.
Albo: „nie mów nikomu”.

To też boli.

Bo dziecko zaczyna wątpić w swoje odczucia. Uczy się nie ufać temu, co widzi. Uczy się, że prawda jest niebezpieczna. Uczy się, że najważniejsze jest utrzymanie pozorów.

A potem jako dorosły człowiek może mieć trudność z nazywaniem problemów. Może długo trwać w relacjach, które ranią. Może mówić sobie: „może przesadzam”, nawet gdy naprawdę cierpi.

Dlatego w pracy z rodziną alkoholową tak ważne jest nazwanie rzeczy po imieniu.

Nie po to, żeby kogokolwiek upokorzyć.

Po to, żeby przestać udawać.

Czy dorosłe dziecko alkoholika musi iść na terapię?

Nie każdy musi. Ale wiele osób korzysta z terapii, gdy zauważa, że dzieciństwo w rodzinie z alkoholem nadal wpływa na ich relacje, emocje i decyzje.

Pomoc może być potrzebna, jeśli dorosła osoba:

• boi się bliskości,
• nie umie stawiać granic,
• wybiera osoby wymagające ratowania,
• stale czuje odpowiedzialność za innych,
• ma trudność z odpoczynkiem,
• ukrywa swoje emocje,
• boi się konfliktu,
• szybko czuje winę,
• żyje w napięciu,
• ma problem z zaufaniem,
• sama zaczyna nadużywać alkoholu,
• czuje, że „normalność” trzeba zgadywać.

Terapia nie zmienia przeszłości.

Ale może pomóc przestać żyć według zasad, które były potrzebne kiedyś, a dziś już ranią.

Komentarz specjalisty

„Dzieci z rodzin, w których alkohol był stałym problemem, często bardzo wcześnie uczą się czujności, odpowiedzialności i milczenia. W dorosłości te strategie mogą już nie pomagać, tylko utrudniać relacje, stawianie granic i dbanie o siebie. W pracy terapeutycznej ważne jest nie tylko zrozumienie alkoholizmu rodzica, ale też odzyskanie prawa do własnych potrzeb i emocji.”
— dr Karolina Piątek, kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka Terapii Uzależnień NIWA

Jak pomóc dziecku i rodzinie, gdy rodzic pije?

Najpierw trzeba zdjąć z dziecka odpowiedzialność.

Dziecko powinno usłyszeć prosto:

„To nie jest twoja wina.”
„Nie musisz pilnować dorosłych.”
„Masz prawo się bać, złościć i płakać.”
„Możesz mówić o tym, co się dzieje.”
„Dorośli są odpowiedzialni za szukanie pomocy.”

To są ważne zdania.

Dziecko nie potrzebuje szczegółów terapii, diagnoz i rodzinnych rozliczeń. Potrzebuje prawdy podanej spokojnie i bez obciążania go dorosłymi problemami.

Jeśli jeden rodzic pije, drugi dorosły może zrobić bardzo dużo: nazwać sytuację, chronić dziecko przed awanturami, nie robić z niego powiernika, zadbać o kontakt z bezpiecznymi osobami i samemu szukać wsparcia.

Co może zrobić drugi rodzic albo bliska osoba?

Może przestać udawać, że dziecko „nic nie widzi”.

Może zadbać o przewidywalność: posiłki, szkołę, sen, spokojne rozmowy, jasne zasady.

Może nie wciągać dziecka w konflikty dorosłych.

Może nie mówić: „nie denerwuj taty” albo „nie mów mamie, bo znowu będzie piła”. To przerzuca odpowiedzialność na dziecko.

Może powiedzieć: „to sprawa dorosłych, ja będę szukać pomocy”.

Może też sam pójść na konsultację dla rodzin osób uzależnionych. Nawet jeśli osoba pijąca nie chce leczenia.

To bardzo ważne: rodzina nie musi czekać z pomocą, aż osoba pijąca „dojrzeje” do terapii.

Bliscy też mają prawo do wsparcia.

Jeśli szukasz praktycznego tekstu o codziennym reagowaniu, zobacz: jak postępować z alkoholikiem w domu.

Jeśli chcesz szerzej zrozumieć, jak wspierać bez przejmowania odpowiedzialności za picie, przeczytaj: jak pomóc osobie uzależnionej od alkoholu.

Kiedy potrzebna jest pomoc dla osoby pijącej?

Pomoc jest potrzebna szczególnie wtedy, gdy alkohol wraca mimo szkód.

Gdy rodzic obiecuje poprawę, ale znowu pije.
Gdy dzieci zaczynają się bać.
Gdy w domu są awantury.
Gdy pojawiają się zaniedbania.
Gdy alkohol wpływa na pracę, zdrowie, relacje i bezpieczeństwo.
Gdy drugi rodzic jest już wyczerpany ciągłym ratowaniem sytuacji.

Wtedy nie wystarczy powiedzieć: „pij mniej”.

Potrzebna może być rozmowa ze specjalistą, konsultacja terapeutyczna, leczenie alkoholizmu albo pobyt w ośrodku, jeśli sytuacja tego wymaga i osoba chce podjąć terapię.

Więcej o tym, jak może wyglądać pomoc, znajdziesz w artykule: leczenie alkoholizmu.

Kiedy rodzina potrzebuje własnego wsparcia?

Rodzina potrzebuje wsparcia nie tylko wtedy, gdy osoba pijąca chce się leczyć.

Czasem nawet wcześniej.

Gdy dom jest w ciągłym napięciu.
Gdy dzieci zaczynają przejmować role dorosłych.
Gdy bliscy kłamią, ukrywają albo chronią osobę pijącą przed konsekwencjami.
Gdy pojawia się przemoc.
Gdy ktoś nie wie już, co jest pomocą, a co podtrzymywaniem problemu.

W Ośrodku Terapii Uzależnień NIWA prowadzimy terapię uzależnień dla osób dorosłych. W pracy z pacjentem ważne jest dla nas także rozumienie sytuacji rodziny, rozmowa o konsekwencjach picia i przygotowanie do życia po terapii.

NIWA znajduje się w Wilczkowicach, blisko Krakowa. Pobyt ma charakter stacjonarny, w kameralnych warunkach, z terapią indywidualną i grupową oraz uporządkowanym rytmem dnia.

Więcej o naszej pracy znajdziesz na stronie: terapia uzależnień oraz na stronie głównej: Ośrodek Leczenia Uzależnień NIWA.

Podsumowanie

Uzależnienie w rodzinie nie kończy się na osobie pijącej.

Gdy rodzice nadużywają alkoholu, dziecko często dorasta w napięciu, czujności i milczeniu. Może za wcześnie przejmować odpowiedzialność, ukrywać problem albo uczyć się, że jego potrzeby są mniej ważne.

W dorosłości takie doświadczenia mogą wracać jako trudność w zaufaniu, stawianiu granic, odpoczynku, relacjach albo dbaniu o siebie.

Nie chodzi o obwinianie rodziców dla samego obwiniania. Chodzi o nazwanie tego, co naprawdę działo się w domu.

Bo dopiero wtedy można szukać pomocy. Dla osoby pijącej, dla dzieci, dla dorosłych dzieci alkoholików i dla całej rodziny.