Nastolatek eksperymentuje z substancjami — kiedy reagować?

Kiedy eksperymentowanie powinno zaniepokoić dorosłych?

Dorosłych powinno zaniepokoić przede wszystkim to, że używanie substancji przestaje być jednorazową sytuacją, a zaczyna wchodzić w codzienność nastolatka.

Nie chodzi tylko o sam fakt, że ktoś „spróbował”. Ważne jest, co dzieje się później.

Czy nastolatek wraca do tego tematu?
Czy ukrywa znajomych, miejsca i wiadomości?
Czy zaczyna kłamać?
Czy zmienia się jego sen, nastrój, nauka albo zachowanie w domu?
Czy pojawiają się pieniądze, których pochodzenia nie da się wyjaśnić?
Czy znika z domu i nie odbiera telefonu?
Czy po weekendzie jest rozbity, drażliwy albo bardzo zmęczony?

Jednorazowy incydent też wymaga rozmowy. Ale powtarzalność, tajemnica i zmiana funkcjonowania są dużo ważniejszym sygnałem niż samo „przyłapanie”.

Dorośli często pytają: „od kiedy mam się martwić?”. Odpowiedź brzmi: wcześniej, niż dopiero przy pewności uzależnienia.

Nie trzeba mieć stuprocentowego dowodu, żeby porozmawiać. Nie trzeba czekać, aż pojawią się oceny niedostateczne, policja, przedawkowanie albo wyraźny rozpad funkcjonowania. Wystarczy realny niepokój i konkretne obserwacje.

Jeśli temat dotyczy całej rodziny i rodzic nie wie, jak reagować bez paniki, dobrym punktem wyjścia może być wsparcie dla rodzin osób uzależnionych.

Co może wyglądać jak „typowy bunt”, a jednak wymaga uwagi?

Okres nastoletni sam w sobie bywa trudny. Nastolatek może być drażliwy, zamknięty, zmienny, bardziej skupiony na rówieśnikach. Nie każda zmiana oznacza używanie substancji.

Ale przy substancjach ważna jest całość obrazu.

Niepokoić powinno połączenie kilku sygnałów:

• nagłe pogorszenie ocen albo frekwencji,
• silna zmiana znajomych,
• izolowanie się po powrotach do domu,
• zamykanie się w pokoju i unikanie kontaktu,
• nowe zapachy na ubraniach,
• przekrwione oczy, senność albo pobudzenie,
• duże wahania nastroju,
• znikanie pieniędzy,
• dziwne przedmioty w plecaku lub pokoju,
• kłamstwa dotyczące miejsca pobytu,
• częste „nocowanie u kolegi” bez jasnych informacji,
• powroty w stanie, który trudno wytłumaczyć zmęczeniem.

Pojedynczy objaw może mieć wiele przyczyn. Ale kilka sygnałów naraz to powód, żeby nie odkładać rozmowy.

Substancje to nie tylko „narkotyki”

Rodzice często myślą o narkotykach: marihuana, amfetamina, mefedron, kokaina, dopalacze. Ale u nastolatków problem może dotyczyć także alkoholu, leków, e-papierosów, nikotyny, tabletek „na uspokojenie”, leków przeciwbólowych, leków nasennych albo substancji mieszanych na imprezach.

Ważne jest też to, że młoda osoba może nie wiedzieć, co naprawdę przyjmuje. Tabletka od znajomego nie zawsze jest tym, za co ktoś ją podaje. Susz, proszek, kapsułka albo płyn mogą mieć inny skład niż nastolatek myśli.

Dlatego rozmowa nie powinna zaczynać się od: „czy jesteś narkomanem?”. Lepiej zacząć od bezpieczeństwa i faktów:

„Martwi mnie to, że wróciłeś w stanie, którego nie umiem wytłumaczyć”.
„Znalazłam rzecz, która wygląda jak coś do używania substancji. Chcę o tym porozmawiać”.
„Nie chodzi mi o krzyk. Chcę wiedzieć, co się dzieje i czy jesteś bezpieczny”.

Jak reagować, żeby nie stracić kontaktu z nastolatkiem?

Pierwsza rozmowa ma duże znaczenie. Nie musi być idealna, ale dobrze, żeby nie zamieniła się od razu w przesłuchanie.

Rodzic może być zdenerwowany. To normalne. Ale jeśli zacznie od krzyku, gróźb i etykiet, nastolatek prawdopodobnie zamknie się, zacznie kłamać albo odpowie atakiem.

„Jesteś ćpunem”.
„Zniszczyłeś nam życie”.
„Masz zakaz wszystkiego”.
„Jak mogłeś nam to zrobić?”.
„Przyznaj się natychmiast”.

Takie zdania zwykle uruchamiają obronę. Nawet jeśli rodzic ma rację, sposób rozmowy może zamknąć drogę do dalszego kontaktu.

Lepiej zacząć krócej:

„Jestem zaniepokojona tym, co znalazłam”.
„Chcę z tobą porozmawiać, ale nie chcę krzyczeć”.
„Potrzebuję wiedzieć, czy używałeś czegoś i czy jesteś bezpieczny”.
„Nie będę udawać, że nic się nie stało”.

Jeśli rodzic potrzebuje przygotować rozmowę spokojniej, przydatny będzie tekst jak przygotować się do rozmowy z osobą uzależnioną. W przypadku nastolatka trzeba oczywiście dostosować język do wieku, ale zasada jest podobna: fakty, spokojny moment, mniej oskarżeń, więcej konkretu.

Nie rób z rozmowy śledztwa

Rodzic często chce wiedzieć wszystko od razu.

Z kim?
Gdzie?
Ile razy?
Kto dał?
Od kiedy?
Czy inni też biorą?
Czy kłamiesz?
Czy masz jeszcze coś w pokoju?

Te pytania są zrozumiałe. Ale jeśli pojawią się wszystkie naraz, nastolatek może poczuć się osaczony. Rozmowa szybko zmieni się w przesłuchanie.

Lepiej zacząć od kilku najważniejszych rzeczy:

„Czy używałeś czegoś w ostatnim czasie?”
„Czy wiesz, co to było?”
„Czy ktoś cię do tego namawiał?”
„Czy wydarzyło się coś, po czym zacząłeś po to sięgać?”
„Czy potrzebujesz pomocy, żeby z tego wyjść?”

Nie chodzi o naiwność. Rodzic ma prawo sprawdzać sytuację. Ale jeśli chce utrzymać kontakt, musi zostawić miejsce na rozmowę, nie tylko kontrolę.

Jasne zasady są potrzebne

Spokojna rozmowa nie oznacza braku zasad.

Nastolatek potrzebuje granic. Zwłaszcza jeśli eksperymentowanie dotyczy substancji, które mogą wpływać na zdrowie, bezpieczeństwo, decyzje, naukę i relacje.

Zasady mogą dotyczyć:

• powrotów do domu,
• informowania, gdzie i z kim przebywa,
• imprez i nocowania poza domem,
• kontaktu z grupą, w której pojawiają się substancje,
• pieniędzy,
• szkoły,
• telefonu,
• konsultacji ze specjalistą,
• konsekwencji, jeśli sytuacja się powtórzy.

Ważne, żeby zasady były realne. Nie sto zakazów wypowiedzianych w złości, tylko kilka konkretnych ustaleń.

Przykład:

„Nie zgadzamy się na używanie substancji. Chcemy wiedzieć, gdzie jesteś i z kim. Umawiamy konsultację, bo ta sytuacja nas niepokoi. Jeśli będziesz wracać pod wpływem albo kłamać, zmieniamy zasady wyjść”.

To może wywołać sprzeciw. Ale brak zasad zwykle daje nastolatkowi sygnał, że dorośli nie wiedzą, co robić.

Nie bagatelizuj marihuany, alkoholu ani leków

Rodzice czasem słyszą: „to tylko marihuana”, „to tylko piwo”, „to tylko tabletka od kolegi”, „wszyscy próbują”.

Warto nie wchodzić w panikę, ale też nie bagatelizować.

Nastolatek nadal rozwija się psychicznie i społecznie. Substancje mogą wpływać na koncentrację, sen, motywację, emocje, impulsywność, relacje i ryzyko kolejnych zachowań. Im wcześniej i częściej młoda osoba sięga po substancje, tym bardziej warto reagować.

Nie chodzi o straszenie. Chodzi o jasny komunikat:

„Nie traktujemy tego jako niewinnej zabawy. Chcemy wiedzieć, co się dzieje i jak możemy ci pomóc, zanim problem urośnie”.

Kiedy szukać pomocy specjalisty?

Pomocy specjalisty warto szukać nie dopiero wtedy, gdy rodzic ma pewność, że nastolatek jest uzależniony. W wielu sytuacjach wystarczy powtarzający się niepokój.

Konsultacja może być potrzebna, gdy:

• używanie substancji się powtarza,
• nastolatek zaprzecza mimo wyraźnych sygnałów,
• pojawiają się kłamstwa i znikanie z domu,
• pogarsza się szkoła lub frekwencja,
• zmienia się grupa znajomych,
• pojawiają się silne wahania nastroju,
• dziecko używa substancji, żeby poradzić sobie ze stresem, lękiem albo smutkiem,
• rodzic znajduje substancje, tabletki, akcesoria albo podejrzane wiadomości,
• nastolatek wraca pod wpływem,
• rodzic nie potrafi już rozmawiać bez kłótni,
• w domu pojawia się ciągłe sprawdzanie, kontrola i napięcie.

W takiej sytuacji konsultacja nie jest „robieniem z dziecka narkomana”. Jest sposobem, żeby sprawdzić, co się dzieje, zanim problem się utrwali.

Jeśli rodzina jest już przeciążona i nie wie, jak reagować, warto przeczytać także kiedy rodzina osoby uzależnionej powinna szukać pomocy dla siebie. Przy nastolatkach wsparcie dorosłych jest szczególnie ważne, bo to rodzic musi utrzymać granice i jednocześnie nie zerwać kontaktu.

Gdy substancje łączą się z problemami psychicznymi

Szczególnie uważnie trzeba reagować, gdy eksperymentowanie z substancjami łączy się z obniżonym nastrojem, lękiem, samookaleczeniem, zaburzeniami snu, silną impulsywnością, agresją, izolacją albo wypowiedziami o bezsensie życia.

Nie warto wtedy sprowadzać wszystkiego do „głupoty nastolatka”.

Substancje mogą być próbą regulowania emocji. Mogą też nasilać problemy psychiczne. Czasem trudno rozdzielić, co było pierwsze. Dlatego potrzebna jest spokojna, profesjonalna ocena sytuacji.

Rodzic nie musi sam rozstrzygać, czy to „tylko eksperyment”, czy już poważny problem. Od tego są specjaliści.

Gdy trzeba działać szybko

Są sytuacje, w których nie czeka się na spokojną rozmowę za kilka dni.

Szybkiej reakcji wymaga:

• utrata przytomności,
• podejrzenie przedawkowania,
• silne pobudzenie, omamy, paranoja,
• mieszanie substancji z alkoholem lub lekami,
• prowadzenie pojazdu pod wpływem,
• samookaleczenia,
• myśli samobójcze,
• agresja lub zagrożenie dla innych,
• kontakt z nieznaną substancją,
• bardzo młody wiek dziecka,
• powtarzające się znikanie z domu.

W takich sytuacjach najważniejsze jest bezpieczeństwo. Trzeba szukać pilnej pomocy medycznej, psychiatrycznej, kryzysowej albo kontaktować się z odpowiednimi służbami. To nie jest moment na długie przekonywanie.

Komentarz specjalisty

„Rodzice często boją się dwóch skrajności: że przesadzą albo że zareagują za późno. Przy eksperymentowaniu z substancjami warto pamiętać, że spokojna reakcja nie oznacza pobłażania. Dorosły powinien mówić jasno: widzę problem, chcę rozmawiać, nie zgadzam się na używanie substancji i będę szukać pomocy, jeśli sytuacja się powtarza. Nastolatek potrzebuje jednocześnie granic i kontaktu.”

mgr Anna Moskal
Certyfikowana specjalistka terapii uzależnień, terapeutka Ośrodka NIWA

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

Ośrodek NIWA pracuje z osobami dorosłymi uzależnionymi oraz ich bliskimi. Jeśli problem dotyczy nastolatka, pierwszym krokiem powinna być konsultacja z odpowiednim specjalistą pracującym z dziećmi i młodzieżą, poradnią zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży, psychologiem, pedagogiem szkolnym albo lekarzem.

Rodzice mogą jednak potrzebować wsparcia także dla siebie. Szczególnie wtedy, gdy nie wiedzą, jak rozmawiać, jak stawiać granice, jak nie bagatelizować problemu i jak nie działać wyłącznie z paniki.

Jeśli w rodzinie jest także osoba dorosła z problemem uzależnienia albo sytuacja domowa jest bardziej złożona, można skontaktować się z Ośrodkiem NIWA i spokojnie omówić możliwe kierunki pomocy dla dorosłych członków rodziny oraz bliskich.