Kiedy rodzina osoby uzależnionej powinna szukać pomocy dla siebie?

Po czym poznać, że rodzina też potrzebuje pomocy?

Najprostszy sygnał jest taki: uzależnienie jednej osoby zaczyna organizować życie wszystkich.

Domownicy sprawdzają, w jakim stanie wróci bliska osoba. Dostosowują plany do jej nastroju. Unikają rozmów, żeby nie wywołać awantury. Dzieci słyszą, że „tata jest zmęczony” albo „mama ma gorszy dzień”, choć czują, że chodzi o coś więcej. Partner albo rodzic żyje w ciągłej gotowości.

To nie zawsze wygląda jak dramat. Czasem wygląda jak codzienne napięcie, którego nikt już nawet nie nazywa.

Rodzina często potrzebuje wsparcia, gdy pojawia się kilka takich sytuacji:

• bliscy ciągle kontrolują osobę uzależnioną,
• sprawdzają telefon, portfel, lokalizację albo stan konta,
• spłacają długi lub naprawiają konsekwencje używania,
• kłamią przed rodziną, dziećmi, pracą albo znajomymi,
• boją się rozmowy, bo każda kończy się awanturą,
• rezygnują z własnych potrzeb, żeby „nie pogorszyć sytuacji”,
• mają poczucie, że wszystko zależy od nich,
• czują wstyd i nie mówią nikomu, co dzieje się w domu,
• coraz częściej żyją w lęku, złości albo bezsenności.

To są mocne sygnały, że problem nie dotyczy już tylko osoby uzależnionej. Dotyczy całego systemu rodzinnego.

Dobrym punktem wyjścia jest wsparcie dla rodzin osób uzależnionych, bo bliscy często potrzebują najpierw uporządkować własną sytuację, zanim zaczną podejmować kolejne decyzje wobec osoby uzależnionej.

Gdy rodzina zaczyna żyć w trybie alarmowym

W wielu domach bliscy nawet nie zauważają, kiedy zaczynają żyć w trybie ciągłego alarmu.

Telefon dzwoni późnym wieczorem — od razu napięcie.
Ktoś spóźnia się godzinę — od razu czarne scenariusze.
Wypłata wpływa na konto — od razu kontrola, czy pieniądze nie znikną.
Dziecko pyta, co się dzieje — od razu szukanie wymówki.

Po czasie organizm zaczyna traktować ten stan jak normę. Człowiek niby funkcjonuje, pracuje, załatwia sprawy, ale w środku cały czas czeka na kolejny kryzys.

To jest moment, w którym pomoc dla rodziny naprawdę ma sens. Nie dlatego, że bliscy „nie radzą sobie”. Raczej dlatego, że za długo radzili sobie sami.

Gdy pomoc zamienia się w ratowanie

Rodzina często mówi: „Przecież ja tylko pomagam”. I to bywa prawda. Tylko że w uzależnieniu pomoc łatwo przechodzi w ratowanie.

Pomoc może brzmieć: „Mogę pojechać z tobą na konsultację”.
Ratowanie brzmi: „Umówiłam cię, zawiozę, przypilnuję, będę dzwonić, będę tłumaczyć, a jak nie pójdziesz, to spróbuję jeszcze raz”.

Pomoc może wspierać odpowiedzialność.
Ratowanie często przejmuje odpowiedzialność.

Jeśli bliscy czują, że cały czas tłumaczą, naprawiają i pilnują, warto wrócić do tekstu jak wspierać osobę uzależnioną, nie przejmując za nią odpowiedzialności. Ten temat jest bardzo blisko pytania, kiedy rodzina sama potrzebuje pomocy.

Dlaczego bliscy tak długo czekają ze wsparciem dla siebie?

Rodzina osoby uzależnionej często nie szuka pomocy dla siebie, bo uważa, że „to nie ona ma problem”.

Padają wtedy zdania:

„To on pije, nie ja”.
„To ona bierze, ja tylko próbuję ratować dom”.
„Nie chcę robić z siebie ofiary”.
„Najpierw niech on pójdzie na terapię”.
„Nie będę opowiadać obcym ludziom o rodzinie”.
„Może jeszcze jakoś to ogarniemy”.

To bardzo ludzkie. Wstydu i lojalności rodzinnej nie da się wyłączyć jednym zdaniem. Bliscy często nie chcą nikogo „zdradzić”. Nie chcą mówić źle o mężu, żonie, dziecku czy rodzicu. Czasem boją się, że jeśli zaczną mówić prawdę, to wszystko się rozsypie.

A często rozsypuje się właśnie dlatego, że przez lata nikt nie mówił prawdy.

Pomoc dla rodziny nie jest donosem

To ważne: rozmowa ze specjalistą nie jest donosem na osobę uzależnioną.

Nie chodzi o to, żeby kogoś oskarżyć. Chodzi o to, żeby zobaczyć, co dzieje się z bliskimi. Jak bardzo są przeciążeni. Co ukrywają. Jakie granice są możliwe. Co robić, gdy osoba uzależniona odmawia pomocy. Jak chronić dzieci. Kiedy trzeba reagować od razu.

Wiele rodzin przychodzi po wsparcie dopiero wtedy, gdy już nie wie, co jest normalne, a co nie.

Czy można odmówić pieniędzy?
Czy można przestać tłumaczyć nieobecności?
Czy można powiedzieć dzieciom prawdę?
Czy można nie odbierać telefonu w nocy?
Czy można postawić warunek?
Czy to jeszcze pomoc, czy już kontrola?

Takie pytania są jednym z powodów, dla których bliscy potrzebują własnego miejsca do rozmowy.

Gdy osoba uzależniona odmawia leczenia

Rodziny bardzo często czekają na moment, w którym osoba uzależniona sama powie: „dobrze, potrzebuję pomocy”. Czasem ten moment przychodzi. Czasem nie przychodzi długo.

To nie znaczy, że rodzina ma przez ten czas stać w miejscu.

Jeśli bliska osoba odmawia leczenia, zaprzecza problemowi albo przerzuca winę na innych, rodzina nadal może szukać wsparcia. Może sprawdzić, jak rozmawiać, gdzie postawić granice, czego nie brać na siebie i jak zadbać o bezpieczeństwo.

W takim momencie bardzo pomocny może być tekst osoba uzależniona nie chce pomocy — co może zrobić rodzina. Nie chodzi tam o zmuszenie kogoś do leczenia, tylko o odzyskanie wpływu tam, gdzie rodzina rzeczywiście go ma.

Gdy rozmowy kończą się tym samym

Kolejny sygnał: rodzina dużo rozmawia, ale nic się nie zmienia.

Jest rozmowa. Są łzy. Jest obietnica. Przez kilka dni jest lepiej. Potem wraca to samo. Z czasem bliscy zaczynają mówić ostrzej, mocniej, bardziej rozpaczliwie. Osoba uzależniona broni się coraz mocniej. W domu jest coraz więcej napięcia.

Wtedy często nie chodzi już o to, żeby znaleźć „idealne zdanie”. Chodzi o to, żeby przerwać schemat.

Jeśli problemem jest głównie komunikacja, warto sięgnąć do tekstu jak rozmawiać z osobą uzależnioną. Ale sama rozmowa nie wystarczy, jeśli rodzina po niej dalej robi wszystko tak samo.

Jakiej pomocy może szukać rodzina osoby uzależnionej?

Pomoc dla rodziny może mieć różne formy. Nie zawsze musi od razu oznaczać długą terapię. Czasem na początku wystarczy konsultacja, żeby nazwać problem i sprawdzić, co robić dalej.

Rodzina może korzystać z:

• konsultacji ze specjalistą terapii uzależnień,
• terapii dla bliskich,
• terapii rodzinnej,
• grup wsparcia,
• psychoedukacji,
• poradni leczenia uzależnień,
• konsultacji kryzysowej,
• pomocy medycznej, jeśli pojawia się zagrożenie zdrowia lub życia.

Ważne, żeby nie traktować tego jak porażki. Szukanie pomocy nie oznacza, że rodzina „nie dała rady”. Często oznacza, że wreszcie przestaje być sama z problemem.

Kiedy potrzebna jest szybka reakcja?

Są sytuacje, których nie powinno się omawiać dopiero na spokojnej konsultacji za tydzień.

Trzeba reagować od razu, jeśli pojawia się:

• przemoc,
• groźby,
• ryzyko samobójstwa,
• psychoza, omamy, silna paranoja,
• utrata przytomności,
• podejrzenie przedawkowania,
• silne objawy odstawienne,
• zagrożenie dla dzieci,
• prowadzenie samochodu pod wpływem.

Wtedy najważniejsze jest bezpieczeństwo. Trzeba wezwać pomoc medyczną, zadzwonić pod 112 albo skontaktować się z najbliższym szpitalem.

Rodzina czasem próbuje przeczekać takie sytuacje, bo boi się konsekwencji. Ale w zagrożeniu zdrowia lub życia nie chodzi o wstyd. Chodzi o ochronę człowieka i domowników.

Co często słyszymy od rodzin?

„Ja już nie wiem, czy pomagam, czy przeszkadzam”.
„Nie umiem przestać go pilnować”.
„Boję się, że jak postawię granicę, to stanie się coś złego”.
„Dzieci coraz więcej rozumieją”.
„Nie chcę nikomu mówić, bo będzie wstyd”.
„Czuję, że całe moje życie kręci się wokół tej osoby”.

To są zdania, które pokazują przeciążenie. I bardzo często są wystarczającym powodem, żeby poszukać pomocy dla siebie.

Nie trzeba czekać na moment, w którym rodzina się rozpadnie, ktoś zachoruje z napięcia albo dzieci zaczną brać na siebie emocje dorosłych.

Gdy potrzebne są granice, a nie kolejna obietnica

Pomoc dla rodziny często prowadzi do jednego tematu: granic.

Nie takich rzucanych w złości. Tylko realnych. Możliwych do utrzymania. Dotyczących pieniędzy, rozmów pod wpływem, przemocy, dzieci, kłamstw, wspólnego domu albo dalszej pomocy.

Jeśli ten temat wraca, warto przeczytać jak stawiać granice osobie uzależnionej. Granice są zwykle trudne właśnie dlatego, że bliscy mylą je z odrzuceniem. A często są one sposobem na zatrzymanie chaosu.

Komentarz specjalisty

„Rodzina osoby uzależnionej często trafia po pomoc bardzo późno, kiedy jest już zmęczona, zawstydzona i pełna poczucia winy. Tymczasem wsparcie dla bliskich nie jest dodatkiem do terapii osoby uzależnionej. Czasem jest pierwszym miejscem, w którym można nazwać problem, odzyskać wpływ i przestać działać wyłącznie z lęku.”

dr Karolina Piątek
Kierownik zespołu terapeutycznego Ośrodka NIWA

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

Ośrodek NIWA pracuje z osobami uzależnionymi i ich bliskimi. Często pierwszy kontakt podejmuje właśnie rodzina, bo osoba uzależniona jeszcze zaprzecza, odmawia leczenia albo po raz kolejny obiecuje poprawę.

W NIWIE ważne jest spokojne uporządkowanie sytuacji. Co dzieje się w domu? Czy są dzieci? Czy pojawia się przemoc, lęk, długi, manipulacja albo ciągłe ratowanie? Czy osoba uzależniona potrzebuje terapii stacjonarnej, czy najpierw rodzina powinna dostać wsparcie w ustaleniu dalszych kroków?

Ośrodek prowadzi stacjonarną terapię uzależnień dla osób dorosłych w kameralnych warunkach blisko Krakowa. Jeśli sytuacja w domu jest coraz trudniejsza, można sprawdzić, czy właściwym kierunkiem będzie prywatny ośrodek terapii uzależnień albo wcześniejsza rozmowa dla bliskich.