Dziecko w rodzinie z uzależnieniem — co powinno zaniepokoić dorosłych?

Jak dziecko może reagować na uzależnienie w rodzinie?

Dzieci reagują różnie. Nie ma jednego obrazu dziecka z rodziny, w której pojawia się uzależnienie.

Jedno dziecko będzie głośne, złośliwe i impulsywne. Drugie stanie się ciche, wycofane i „niewidzialne”. Trzecie zacznie pilnować młodszego rodzeństwa, pocieszać dorosłych i przejmować obowiązki, których nie powinno mieć. Jeszcze inne będzie funkcjonować pozornie dobrze, ale w środku będzie żyć w dużym napięciu.

Dlatego niepokoić powinny nie tylko wybuchy i problemy w szkole. Czasem równie ważnym sygnałem jest dziecko, które za bardzo się dostosowało.

Takie, które nie sprawia problemów.
Nie mówi, czego potrzebuje.
Nie zadaje pytań.
Nie zaprasza nikogo do domu.
Nie chce martwić dorosłych.
Udaje, że wszystko jest normalnie.

W rodzinie z uzależnieniem dziecko często uczy się obserwować dorosłych. Sprawdza ton głosu, kroki na korytarzu, zapach alkoholu, minę rodzica, atmosferę przy stole. To nie jest zwykła uważność. To czasem sposób na przetrwanie w nieprzewidywalnym domu.

Jeśli uzależnienie jednej osoby zaczyna wpływać na cały dom, dobrym punktem wyjścia dla dorosłych jest wsparcie dla rodzin osób uzależnionych. Dziecko potrzebuje dorosłych, którzy sami nie zostają z problemem bez pomocy.

Dziecko może brać winę na siebie

To bardzo częste i bardzo bolesne.

Dziecko może myśleć:

„Gdybym był grzeczniejszy, tata by nie pił”.
„Gdybym nie zdenerwowała mamy, nie byłoby awantury”.
„Muszę bardziej się starać”.
„Nie mogę mówić nikomu, bo będzie gorzej”.
„To przeze mnie rodzice się kłócą”.

Nawet jeśli nikt nie mówi tego wprost, dziecko może samo zbudować takie wyjaśnienie. Szczególnie wtedy, gdy w domu dużo się milczy, zaprzecza albo udaje, że problemu nie ma.

Dlatego tak ważne jest proste, spokojne zdanie od dorosłego:

„To nie jest twoja wina”.
„Nie odpowiadasz za picie, branie, granie albo leczenie dorosłego”.
„Masz prawo mówić, że się boisz albo że czegoś nie rozumiesz”.
„Dorośli zajmą się szukaniem pomocy”.

Takie zdania nie rozwiązują całej sytuacji, ale zdejmują z dziecka ciężar, którego nie powinno nosić.

Dziecko może próbować ratować dorosłych

Niektóre dzieci wchodzą w rolę małego dorosłego.

Pilnują, żeby nie było awantury. Zajmują się młodszym rodzeństwem. Sprawdzają, czy rodzic oddycha. Wylewają alkohol. Chowają leki. Próbują rozbawić napiętych dorosłych. Pocieszają mamę albo tatę. Przypominają o pracy, zakupach, rachunkach.

Z zewnątrz takie dziecko może wyglądać na „dojrzałe”. Ale to bywa dojrzałość wymuszona przez sytuację.

Dziecko nie powinno być opiekunem emocjonalnym dorosłych. Nie powinno pilnować osoby uzależnionej. Nie powinno być mediatorem w kłótniach. Nie powinno wiedzieć więcej, niż jest w stanie unieść.

Jeśli dorośli widzą, że dziecko zaczyna przejmować role dorosłych, to jest ważny sygnał alarmowy.

Co powinno szczególnie zaniepokoić dorosłych?

Niepokojące są przede wszystkim zmiany. Zwłaszcza takie, które pojawiają się po napiętych sytuacjach w domu, nawrotach, awanturach, ciągach, kryzysach albo długim okresie milczenia o problemie.

Dziecko może nie powiedzieć: „boję się uzależnienia w domu”. Może pokazać to inaczej.

Warto zwrócić uwagę na:

• nagłe wycofanie albo izolowanie się,
• częsty płacz, rozdrażnienie albo wybuchy złości,
• problemy ze snem, koszmary, trudności z zasypianiem,
• bóle brzucha, głowy, nudności bez jasnej przyczyny medycznej,
• pogorszenie wyników w szkole,
• unikanie powrotów do domu,
• lęk, gdy dzwoni telefon albo ktoś się spóźnia,
• nadmierne pilnowanie dorosłych,
• opiekowanie się rodzeństwem ponad wiek,
• wstyd przed zapraszaniem kolegów do domu,
• ukrywanie sytuacji rodzinnej,
• utratę zainteresowań,
• zachowania agresywne albo ryzykowne,
• wypowiedzi typu: „to moja wina”, „muszę pilnować mamy”, „nie mogę nikomu powiedzieć”.

Nie każdy pojedynczy sygnał oznacza od razu poważny kryzys. Ale jeśli kilka rzeczy powtarza się przez dłuższy czas, dorosły powinien potraktować to poważnie.

Szczególnie jeśli dziecko zaczyna funkcjonować tak, jakby bezpieczeństwo domu zależało od niego.

Zmiana zachowania w szkole lub przedszkolu

Dziecko może dobrze ukrywać napięcie w domu, ale szkoła albo przedszkole często pokazują pierwsze objawy.

Nauczyciel może zauważyć, że dziecko jest senne, rozkojarzone, nerwowe, agresywne albo bardzo wycofane. Może przestać odrabiać lekcje. Może mieć problem z koncentracją. Może zacząć reagować płaczem na drobne sytuacje.

Czasem dziecko przeciwnie — jest perfekcyjne. Wszystko robi na czas, jest bardzo odpowiedzialne, nie sprawia problemów, ale wygląda na spięte i zmęczone.

Dorośli nie powinni traktować takich sygnałów jako „złego zachowania”. Warto zapytać: co to zachowanie próbuje pokazać?

Wstyd i tajemnica wokół domu

Dzieci w rodzinach z uzależnieniem często uczą się, że o pewnych rzeczach się nie mówi.

Nie mów, że tata pił.
Nie mów, że mama spała cały dzień.
Nie mów, że była awantura.
Nie mów babci.
Nie zapraszaj nikogo.
Udawaj, że jest normalnie.

Tajemnica może być dla dziecka bardzo obciążająca. Dziecko zaczyna żyć w dwóch światach: na zewnątrz wszystko ma wyglądać dobrze, a w domu jest napięcie.

Jeśli dziecko wstydzi się domu, nie chce zapraszać znajomych, unika rozmów o rodzinie albo bardzo pilnuje, co wolno powiedzieć, warto się zatrzymać.

Wstyd dorosłych nie powinien zamykać dziecku drogi do pomocy.

Więcej o emocjach bliskich piszemy w artykule bezradność i poczucie winy u bliskich osoby uzależnionej. Dzieci też mogą nosić te emocje, tylko często pokazują je inaczej niż dorośli.

Gdy dziecko zaczyna mówić o sobie źle

Bardzo niepokojące są zdania, w których dziecko bierze winę na siebie albo obniża własną wartość.

„Jestem problemem”.
„Gdyby mnie nie było, byłoby lepiej”.
„Zawsze wszystko psuję”.
„Mama pije, bo ją denerwuję”.
„Tata się złości, bo jestem niegrzeczny”.
„Muszę być lepszy”.

Takich zdań nie warto uspokajać szybkim: „nie przesadzaj”. Lepiej zatrzymać się i powiedzieć jasno:

„To nie twoja wina”.
„Dorośli odpowiadają za swoje decyzje”.
„Nie musisz zasługiwać na spokój w domu”.
„Chcę ci pomóc i porozmawiać z kimś dorosłym, kto zna się na takich sytuacjach”.

Jeśli dziecko mówi o bezsensie życia, samookaleczeniu, ucieczce z domu, przemocy albo tym, że nie chce już żyć, nie wolno tego bagatelizować. Wtedy potrzebna jest szybka pomoc specjalisty i zadbanie o bezpieczeństwo dziecka.

Jak dorośli mogą pomóc dziecku w rodzinie z uzależnieniem?

Najważniejsze jest, żeby dziecko nie zostało samo z wyjaśnianiem tego, co dzieje się w domu.

Nie trzeba opowiadać mu wszystkiego. Nie trzeba obciążać szczegółami terapii, długów, awantur, zdrad, prawnych spraw czy leczenia. Ale warto powiedzieć prawdę w sposób dostosowany do wieku.

Na przykład:

„W domu dzieje się trudna sytuacja. To nie jest twoja wina”.
„Dorosły ma problem, którym powinni zająć się dorośli”.
„Nie musisz tego naprawiać”.
„Możesz mówić, jeśli się boisz albo czegoś nie rozumiesz”.
„Będę szukać pomocy, żeby było bezpieczniej”.

To są proste zdania, ale dla dziecka mogą mieć ogromne znaczenie.

Jeśli rodzina nie wie, jak rozmawiać bez straszenia i bez kłamstw, pomocny może być tekst jak rozmawiać z osobą uzależnioną — nie dlatego, że dziecko ma prowadzić taką rozmowę, ale dlatego, że dorosłym często trzeba najpierw uporządkować sposób mówienia o problemie.

Nie rób z dziecka powiernika

Dziecko może być blisko. Może widzieć dużo. Może zadawać pytania. Ale nie powinno być osobą, której dorosły opowiada wszystko.

Nie powinno słyszeć: „już nie daję rady z twoim ojcem”.
Nie powinno być pytane: „co ja mam zrobić z mamą?”.
Nie powinno wybierać strony.
Nie powinno pilnować, czy rodzic pije albo bierze.
Nie powinno być mediatorem między dorosłymi.

Dziecko potrzebuje dorosłego, który daje poczucie oparcia. Nie dorosłego, którego musi ratować.

Jeśli dorosły sam jest przeciążony, powinien szukać wsparcia u innych dorosłych, specjalisty, terapeuty, grupy wsparcia albo zaufanej osoby. Nie u dziecka.

Ustal, co dziecko może zrobić, gdy się boi

Dziecko powinno wiedzieć, do kogo może pójść, jeśli w domu robi się trudno.

To może być drugi rodzic, babcia, dziadek, ciocia, sąsiadka, pedagog szkolny, wychowawca albo inny zaufany dorosły. Ważne, żeby dziecko miało konkretną osobę i konkretny plan.

Można powiedzieć:

„Jeśli w domu jest awantura, idziesz do pokoju i dzwonisz do babci”.
„Jeśli się boisz, możesz powiedzieć pani w szkole”.
„Nie musisz pilnować dorosłych”.
„Nie wchodzisz między kłócących się dorosłych”.
„Twoim zadaniem jest zadbać o siebie i powiedzieć dorosłemu, że potrzebujesz pomocy”.

To nie obciąża dziecka odpowiedzialnością. To daje mu bezpieczną drogę wyjścia z sytuacji, której nie powinno samo rozwiązywać.

Dorosły też powinien szukać pomocy

Dziecku pomaga nie tylko rozmowa. Pomaga też to, że dorośli zaczynają działać.

Jeśli w domu jest uzależnienie, dorosły może potrzebować konsultacji, terapii, rozmowy z pedagogiem, pomocy rodzinnej albo wsparcia specjalisty uzależnień. Nie trzeba czekać, aż osoba uzależniona sama zgodzi się na leczenie.

Jeśli bliscy czują, że sytuacja zaczyna przerastać cały dom, warto przeczytać kiedy rodzina osoby uzależnionej powinna szukać pomocy dla siebie. To często ważny krok właśnie wtedy, gdy w domu są dzieci.

Kiedy potrzebna jest szybka reakcja?

Szybkiej reakcji wymaga każda sytuacja, w której dziecko nie jest bezpieczne.

Chodzi między innymi o przemoc, groźby, prowadzenie auta pod wpływem z dzieckiem, zostawianie dziecka bez opieki, silne awantury, kontakt dziecka z substancjami, zaniedbanie podstawowych potrzeb, samookaleczenia, myśli samobójcze albo sytuacje, w których dziecko mówi, że boi się wracać do domu.

Wtedy nie wystarczy czekać na spokojną rozmowę. Trzeba szukać pomocy u zaufanego dorosłego, pedagoga, psychologa, lekarza, odpowiednich służb albo interwencji kryzysowej.

Tu najważniejsze jest bezpieczeństwo dziecka, nie wstyd dorosłych.

Komentarz specjalisty

„Dzieci w rodzinach z uzależnieniem często bardzo szybko uczą się czytać emocje dorosłych. Wiedzą, kiedy lepiej milczeć, kiedy zejść z drogi, kiedy udawać, że wszystko jest dobrze. Z zewnątrz mogą wyglądać na grzeczne albo dzielne, ale to nie znaczy, że nie przeżywają napięcia. Dorosły powinien pamiętać, że dziecko nie potrzebuje szczegółów problemu. Potrzebuje prawdy dostosowanej do wieku, bezpieczeństwa i jasnego komunikatu: to nie jest twoja wina.”

mgr Anna Moskal
Certyfikowana specjalistka terapii uzależnień, terapeutka Ośrodka NIWA

Jak może pomóc Ośrodek NIWA?

Ośrodek NIWA pracuje z osobami uzależnionymi i ich bliskimi. W rodzinach, w których są dzieci, szczególnie ważne jest spokojne i odpowiedzialne uporządkowanie sytuacji. Nie tylko pytanie, czy osoba uzależniona podejmie leczenie, ale też: co widzi dziecko, czego się boi, kto daje mu oparcie i czy dom jest bezpieczny.

NIWA prowadzi stacjonarną terapię uzależnień dla osób dorosłych oraz wspiera rodziny w rozumieniu mechanizmów uzależnienia, granic i dalszych kroków.