DDA czym jest syndrom Dorosłe Dzieci Alkoholików

DDA, czyli Dorosłe Dzieci Alkoholików, to określenie osób, które dorastały w rodzinie z problemem alkoholowym i w dorosłym życiu zauważają u siebie trudności emocjonalne, relacyjne albo związane z poczuciem bezpieczeństwa. Nie jest to etykieta, która ma kogokolwiek zamykać w jednej definicji. Dla wielu osób jest raczej pierwszy sposób nazwania tego, że dzieciństwo w domu z alkoholem nadal wpływa na ich dorosłe decyzje, relacje i sposób przeżywania siebie.

DDA to nie formalna diagnoza medyczna, ale potoczne określenie wzorców, które mogą pojawiać się u osób wychowanych w rodzinach z problemem alkoholowym. Mogą to być m.in. nadmierna odpowiedzialność, trudność w zaufaniu, silna potrzeba kontroli, lęk przed odrzuceniem, poczucie winy albo problem z rozpoznawaniem własnych potrzeb. Nie każda osoba z takiego domu będzie miała takie same objawy. Pomoc polega zwykle na zrozumieniu własnej historii, nazwaniu schematów i uczeniu się bezpieczniejszych sposobów budowania relacji.

Czym jest syndrom DDA i dlaczego nie warto traktować go jak etykiety?

Syndrom DDA nie jest chorobą wpisaną jako osobna diagnoza. To potoczne określenie zespołu trudności, które mogą pojawiać się u osób wychowanych w rodzinie z problemem alkoholowym.

To rozróżnienie jest ważne.

Osoba DDA nie jest „typem osobowości”. Nie jest też kimś z góry skazanym na problemy w relacjach albo własne uzależnienie. DDA opisuje raczej pewien kontekst: dzieciństwo, w którym zamiast stabilności często było napięcie, nieprzewidywalność, wstyd, samotność albo konieczność szybkiego dorastania.

Dziecko w takim domu uczy się obserwować dorosłych.

Sprawdza, w jakim nastroju wróci rodzic. Czy będzie spokojnie. Czy trzeba będzie się schować. Czy trzeba będzie pocieszać mamę, pilnować młodszego rodzeństwa albo udawać przed światem, że wszystko jest dobrze.

Wtedy takie strategie mogą pomagać przetrwać.

Problem zaczyna się później, gdy dorosła osoba nadal żyje tak, jakby cały czas musiała czuwać.

Może mieć własny dom, pracę, rodzinę i pozornie spokojne życie, ale w środku nadal działa dawny system alarmowy. Trudno odpocząć. Trudno zaufać. Trudno powiedzieć „nie”. Trudno przyjąć, że czyjś zły nastrój nie zawsze jest jej winą.

DDA nie wygląda u wszystkich tak samo

Nie ma jednego obrazu Dorosłego Dziecka Alkoholika.

Jedna osoba będzie bardzo obowiązkowa, skuteczna i samodzielna. Druga będzie wycofana, niepewna i pełna lęku. Ktoś inny będzie wchodził w rolę ratownika i przez lata próbował naprawiać życie innych ludzi.

Część osób długo nie łączy swoich trudności z domem rodzinnym.

Mówią: „u mnie nie było aż tak źle”, „inni mieli gorzej”, „przecież miałem co jeść”, „ojciec pił, ale pracował”, „mama nie piła, więc chyba nie mam prawa narzekać”.

W terapii często dopiero po czasie widać, że problemem nie była tylko sama obecność alkoholu. Problemem było to, co alkohol robił z relacjami w domu: z bezpieczeństwem, przewidywalnością, bliskością, rozmową i poczuciem własnej wartości dziecka.

Co często widzimy w rozmowach z rodzinami?

W rozmowach z osobami, które dorastały przy uzależnieniu bliskiego, często wraca jeden temat: mylenie odpowiedzialności z miłością.

Dorosła osoba z doświadczeniem DDA może mieć poczucie, że jeśli nie kontroluje sytuacji, to kogoś zawodzi. Jeśli odmawia, to jest egoistyczna. Jeśli odpoczywa, to robi coś nie w porządku. Jeśli stawia granicę, to zostawia bliskiego samego.

To szczególnie mocno widać w rodzinach osób uzależnionych.

Dorosłe dziecko osoby pijącej czasem przez wiele lat próbuje dalej pełnić starą rolę: pilnować, tłumaczyć, łagodzić, chronić, organizować leczenie, ukrywać konsekwencje, ratować rodzinny obraz przed światem.

Z zewnątrz może to wyglądać jak „pomaganie”.

W środku często jest lęk, napięcie i poczucie winy.

W dorosłych relacjach taki schemat może czasem przypominać współuzależnienie.

<p>Jeśli problem dotyczy aktualnej relacji z osobą pijącą albo bliscy nie wiedzą, jak stawiać granice, pomocna może być strona: wsparcie dla rodzin osób uzależnionych.

Dlatego w pracy terapeutycznej ważne jest nie tylko pytanie: „co się wydarzyło w dzieciństwie?”. Równie ważne jest pytanie: „co z tego dzieciństwa nadal robisz dzisiaj, choć już nie musisz?”.

Jak syndrom Dorosłych Dzieci Alkoholików może wpływać na dorosłe życie?

DDA może wpływać na relacje, pracę, odpoczynek, decyzje i sposób przeżywania emocji. Nie zawsze widać to od razu. Często osoba funkcjonuje dobrze na zewnątrz, a cierpi dopiero tam, gdzie zaczyna się bliskość.

Najczęstsze trudności zgłaszane przez osoby z doświadczeniem DDA dotyczą kilku obszarów.

Relacje i bliskość

Osoba z doświadczeniem DDA może bardzo pragnąć bliskości, a jednocześnie się jej bać.

Może szybko wyczuwać zmianę tonu głosu, minę, ciszę, napięcie w pokoju. Może nadmiernie analizować zachowanie partnera albo partnerki. Może bać się odrzucenia, więc zgadza się na zbyt wiele. Albo przeciwnie — wycofuje się, zanim ktoś zdąży ją zranić.

W relacjach często pojawia się też rola ratownika.

Taka osoba wybiera ludzi, którym trzeba pomagać, których trzeba naprawiać albo za których trzeba brać odpowiedzialność. Nie dlatego, że „lubi cierpieć”. Częściej dlatego, że taki model bliskości zna od dziecka.

Bliskość kojarzy się wtedy z napięciem, obowiązkiem i czuwaniem.

Nie ze spokojem.

Granice i poczucie winy

Jednym z częstych tematów u osób DDA są granice.

Nie chodzi tylko o umiejętność powiedzenia „nie”. Chodzi też o wewnętrzne prawo do tego, żeby mieć własne potrzeby, własne zdanie i własne życie.

Dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym często uczy się, że jego emocje są mniej ważne niż sytuacja dorosłych. Że trzeba nie przeszkadzać. Nie dokładać problemów. Nie mówić za dużo. Nie zdradzać rodzinnej tajemnicy.

W dorosłości może z tego powstać automatyczny schemat: „najpierw inni, potem ja”.

Taka osoba może czuć się winna, gdy odpoczywa. Gdy wydaje pieniądze na siebie. Gdy nie odbiera telefonu. Gdy nie ratuje rodzica, partnera, rodzeństwa albo dorosłego dziecka.

W terapii ten temat bywa bardzo ważny.

Bo granica nie jest karą dla drugiej osoby.

Granica jest informacją, gdzie kończy się moja odpowiedzialność.

Kontrola, napięcie i trudność w odpoczynku

Wiele osób z doświadczeniem DDA dobrze radzi sobie z zadaniami. Potrafią organizować, przewidywać, pilnować szczegółów, brać odpowiedzialność. Często są postrzegane jako silne.

Ale ta siła bywa okupiona ogromnym napięciem.

Jeśli w dzieciństwie spokój zależał od tego, czy uda się „wyczuć” sytuację w domu, dorosły organizm może nadal działać w trybie czuwania. Nawet wtedy, gdy realnego zagrożenia już nie ma.

Pojawia się trudność w odpoczynku.

Cisza nie przynosi ulgi. Wolny dzień wywołuje niepokój. Brak kontroli nad sytuacją uruchamia złość albo lęk. Krytyka boli mocniej, niż powinna. Czyjś chłód może być odebrany jak zapowiedź odrzucenia.

To nie jest słabość charakteru.

To często efekt długiego życia w środowisku, w którym trzeba było być emocjonalnie gotowym na wszystko.

Przykład z praktyki terapeutycznej

Do rozmowy zgłasza się dorosła osoba, która mówi, że „nie ma żadnej traumy”. Ma pracę, rodzinę, mieszkanie. Z zewnątrz funkcjonuje dobrze.

Problemem jest to, że ciągle czuje napięcie.

Nie umie odpoczywać. Ma poczucie winy, kiedy nie pomaga rodzinie. W relacji partnerskiej szybko przeprasza, nawet gdy nie zrobiła nic złego. Boi się konfliktu, ale jednocześnie zbiera w sobie dużo złości.

Dopiero w rozmowie wraca obraz domu rodzinnego: ojciec pił, matka próbowała wszystko utrzymać, a dziecko od małego „było rozsądne”. Nie robiło problemów. Pomagało. Pilnowało atmosfery. Przewidywało, kiedy lepiej zejść z drogi.

W dorosłości ta osoba nadal działała według starej zasady: „mam być dzielna i nie obciążać innych”.

Terapia nie polega wtedy na tym, żeby powiedzieć: „to wszystko przez dzieciństwo”. Chodzi o coś bardziej konkretnego. O zobaczenie, które strategie kiedyś pomagały przetrwać, ale dziś przeszkadzają żyć spokojniej.

Komentarz specjalisty

„W pracy z osobami z doświadczeniem DDA nie chodzi o szukanie winnego ani o zatrzymanie człowieka w przeszłości. Chodzi o rozpoznanie schematów, które kiedyś były sposobem przetrwania, a dziś mogą utrudniać bliskość, odpoczynek, zaufanie i stawianie granic.” — Anna Moskal, certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień, Ośrodek Terapii Uzależnień NIWA.

DDA a własne używanie alkoholu

Nie każda osoba DDA będzie miała problem z alkoholem.

To trzeba powiedzieć jasno.

Dorastanie w rodzinie z problemem alkoholowym może jednak zwiększać podatność na różne trudności emocjonalne i relacyjne. U części osób alkohol, leki, praca, kontrola, jedzenie albo relacje mogą stać się sposobem regulowania napięcia.

Jedni unikają alkoholu, bo kojarzy im się z bólem i chaosem.

Inni piją, żeby wyciszyć emocje, nie czuć samotności albo rozluźnić napięcie, które towarzyszy im od lat.

Sygnałem ostrzegawczym jest nie samo to, że ktoś pochodzi z rodziny z problemem alkoholowym. Sygnałem jest utrata kontroli, picie mimo szkód, ukrywanie picia, używanie alkoholu jako głównego sposobu radzenia sobie z emocjami albo powtarzające się obietnice, że „od jutra będzie inaczej”.

W takiej sytuacji warto porozmawiać ze specjalistą terapii uzależnień.

Nie po to, żeby się oceniać.

Po to, żeby sprawdzić, co naprawdę się dzieje i jaka pomoc będzie bezpieczna.

Kiedy osoba DDA powinna szukać pomocy i jak może wyglądać terapia?

Po pomoc warto zgłosić się wtedy, gdy doświadczenia z domu rodzinnego nadal wpływają na dorosłe życie. Nie trzeba mieć pewności, że „jest się DDA”. Nie trzeba też czekać, aż pojawi się duży kryzys.

Wystarczy zauważyć, że pewne schematy wracają i trudno je samemu zatrzymać.

Szczególnie warto rozważyć konsultację, gdy:

• ciągle bierzesz odpowiedzialność za emocje innych osób,
• trudno Ci stawiać granice bez poczucia winy,
• masz problem z odpoczynkiem,
• często czujesz napięcie, nawet gdy obiektywnie jest spokojnie,
• boisz się konfliktu albo odrzucenia,
• wybierasz relacje, w których musisz kogoś ratować,
• masz niskie poczucie własnej wartości,
• trudno Ci zaufać,
• używasz alkoholu, leków, pracy albo kontroli jako sposobu na emocje,
• czujesz, że dzieciństwo nadal decyduje o Twoich dorosłych reakcjach.

Jak wygląda terapia osób z doświadczeniem DDA?

Terapia nie polega na szybkim „zamknięciu przeszłości”.

Często zaczyna się od uporządkowania historii. Bez udawania, że nic się nie stało, ale też bez sensacyjnego rozdrapywania. Chodzi o nazwanie tego, co dziecko musiało robić, żeby przetrwać emocjonalnie w domu z problemem alkoholowym.

Potem przychodzi praca nad aktualnym życiem.

Nad tym, jak osoba reaguje dziś. Jak buduje relacje. Kiedy się wycofuje. Kiedy bierze za dużo. Kiedy czuje winę. Kiedy nie umie odpocząć. Kiedy myli bliskość z kontrolą albo pomoc z ratowaniem.

W terapii ważne mogą być:

• rozpoznanie dawnych ról rodzinnych,
• praca nad poczuciem własnej wartości,
• nauka stawiania granic,
• rozumienie swoich emocji,
• zmniejszanie poczucia winy,
• budowanie relacji bez ciągłego napięcia,
• praca nad zaufaniem,
• sprawdzenie, czy nie pojawia się własny problem z alkoholem lub innymi sposobami regulowania emocji.

Forma pomocy powinna zależeć od sytuacji danej osoby.

Czasem wystarczy psychoterapia indywidualna lub grupa terapeutyczna. Czasem ważna jest konsultacja psychiatryczna, zwłaszcza gdy pojawia się depresja, silny lęk, bezsenność, objawy pourazowe, myśli rezygnacyjne albo ryzykowne używanie alkoholu czy leków.

Jeśli osoba sama zmaga się z uzależnieniem, najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo i leczenie uzależnienia. Dopiero potem można spokojniej pracować nad głębszymi schematami z dzieciństwa.